Public Domain
(Project Gutenberg doesn't like to be specific as to particular source edition.)
Produced by [project manager], [post-processor], [scanner?], and the Online Distributed Proofreading Team at <http://dp.rastko.net>.
Page-images available at <http://dp.rastko.net/projects/projectID438a3f4017f9f/>
NJÁLA
Á KOSTNAÐ HINS KONUNGLEGA NORRÆNA
FORNFRÆÐAFJELAGS.
KAUPMANNAHÖFN
HJÁ THIELE.
1875.
[Blank page]
1. Mörðr hjet maðr, er kallaðr var gígja. hann var sonr sighvats hins rauða. hann bjó á velli á rangárvöllum. hann var ríkr höfðingi ok málafylgjumaðr mikill ok svá mikill lögmaðr, at engir þóttu lögligir dómar dæmðir, nema hann væri við. hann átti dóttur eina, er unnr hjet. hón var væn kona ok kurteis ok vel at sjer; ok þótti sá beztr kostr á rangárvöllum.
Nú víkr sögunni vestr til breiðafjarðardala. maðr er nemndr höskuldr. hann var dalakollsson. móðir hans hjet þórgerðr ok var dóttir þórsteins hins rauða, óláfs-sonar hins hvíta, ingjalds-sonar, helgasonar. móðir ingjalds var þóra, dóttir sigurðar orms í auga, ragnars-sonar loðbrókar. uðr hin djúpúðga var móðir þórsteins rauðs, dóttir ketils flatnefs, bjarnar-sonar bunu, gríms-sonar hersis ór sogni. höskuldr bjó á höskuldsstöðum í laxárdal. hrútr hjet bróðir hans. hann bjó á hrútsstöðum. hann var sammæðr við höskuld. faðir hans var herjólfr. hrútr var vænn maðr, mikill ok sterkr, vígr vel ok hógværr í skapi, manna vitrastr, hagráðr við vini sína, enn tillagagóðr hinna stærri mála.
Þat var einu hverju sinni, at höskuldr hafði vinaboð, ok þar var hrútr bróðir hans ok sat hit næsta hánum. höskuldr átti sjer dóttur, er hallgerðr hjet. hón ljek sjer á gólfi við aðrar meyjar. hón var fríð sýnum ok mikil vexti ok hárit svá fagrt sem silki ok svá mikit, at þat tók ofan á belti. höskuldr kallar á hana ‘far þú hingat til mín’ sagði hann. hón gekk þegar til hans. hann tók undir hökuna ok kyssti hana. síðan gekk hón í braut. þá ræddi höskuldr til hrúts ‘hversu lítz þjer á mey þessa? þykki þjer eigi fögr vera?’ hrútr þagði við. höskuldr talaði til annat sinn. hrútr svaraði þá ‘ærit fögr er mær sjá; ok munu margir þess gjalda. enn hitt veit ek eigi, hvaðan þjófsaugu eru komin í ættir várar’. þá reiddiz höskuldr; ok var fátt um með þeim bræðrum nakkvara hríð. — bræðr hallgerðar váru þeir þórleikr, faðir bolla, ok óláfr, faðir kjartans, ok bárðr.
2. Þat var einu hverju sinni, at þeir bræðr riðu til alþingis, höskuldr ok hrútr. þar var fjölmenni mikit. þá ræddi höskuldr við hrút 'þat vilda ek, bróðir, at þú bættir ráð þitt ok bæðir þjer konu’. hrútr svarar ‘lengi hefir mjer þat í hug verit; ok hefir mjer þó tvennt um sýnz. enn nú vil ek gera at þínu skapi. eða hvar skulu vit á leita?’ höskuldr svaraði ‘hjer eru nú höfðingjar margir á þingi, ok er gott um at velja. enn þó hefi ek í einum stað á stofnat fyri þína hönd. kona heitir unnr ok er dóttir marðar gígju, hins vitrasta manns. ok er hann hjer á þingi, ok svá dóttir hans; ok mátt þú nú
sjá hana, ef þú vill’. ok annan dag eptir, er menn gengu til lögrjettu, sá þeir konur úti hjá rangæinga-búð, vel búnar. þá mælti höskuldr við hrút ‘þar er hón nú, unnr, er ek sagða þjer frá. eða hversu lítz þjer á hana?’ ‘vel’ sagði hann ‘enn eigi veit ek, hvárt vit eigum heill saman’. síðan ganga þeir til lögrjettu. mörðr gígja mælti lögskil at vanda sínum ok gekk heim til búðar sinnar. höskuldr stóð upp, ok hrútr, ok gengu til búðar marðar ok inn í búðina. mörðr sat í innanverðri búðinni. þeir kvöddu hann. hann stóð upp í mót þeim ok tók í hönd höskuldi; ok settiz hann niðr hjá hánum. enn hrútr sat hit næsta höskuldi. síðan töluðu þeir mart. ok kvámu þar niðr ræður höskulds, at ‘ek mæli til kaupa við þik. vill hrútr geraz mágr þinn ok kaupa dóttur þína; ok skal ek eigi mitt til spara’. mörðr svaraði ‘veit ek, at þú ert höfðingi mikill; enn bróðir þinn er mjer úkunnigr’. höskuldr mælti ‘framar er hann enn ek’. mörðr mælti ‘mikit munt þú þurfa fram at leggja með hánum; því at hón á allan arf eptir mik’. ‘eigi þarf ok lengi at bíða, hvat ek skal á kveða’ sagði höskuldr ‘hann skal hafa kambsnes ok hrútsstaði ok upp til þrándargils. hann á ok kaupskip í siglingum’. hrútr talaði þá til marðnr ‘hugsa svá um, búandi, at bróðir minn mun mjer mjök hafa fram haldit fyrir ástar sakir. enn ef jer vilið gera málit at álitum, þá vil ek, at jer gerið kostinn’. mörðr svaraði ‘hugsat hefi ek kostinn. hón skal hafa sex tigu hundraða ok skal aukaz þriðjungi í þínum garði. enn ef it eiguð erfingja,
þá skal vera helmingarfjelag með ykkr’. hrútr mælti ‘þenna kost vil ek; ok höfum nú vátta við’. síðan stóðu þeir upp ok tókuz í hendr; ok fastnaði mörðr hrúti dóttur sína unni. ok skyldi boð vera hálfum mánaði eptir mitt sumar at marðar. nú ríða þeir heim af þingi hvárirtveggju. ok ríða þeir vestr hjá hallbjarnarvörðum. þá reið í mót þeim þjóstólfr, sonr bjarnar gullbera ór reykjardal, ok sagði þeim skipkvámu í hvítá; ok var þar kominn út össurr, föðurbróðir hrúts, ok vildi, at hrútr kvæmi til fundar við hann sem fyrst. enn er hrútr spurði þetta, þá bað hann höskuld fara til skips með sjer. höskuldr fór, ok þeir báðir. enn er þeir kvámu til skips, fagnar hrútr össuri frænda sínum vel ok blíðliga. össurr bauð þeim inn í búð at drekka. síðan var tekit af hestum þeira; ok gengu þeir inn ok drukku. hrútr mælti til össurar ‘nú skalt þú ríða vestr með mjer, frændi, ok vera með mjer í vetr’. ‘eigi hendir svá’ sagði hann ‘því at ek segi þjer lát eyvindar bróður þíns. enn hann leiddi þik til arfs á gulaþingi; ok munu nú taka úvinir þínir, ef þú kemr eigi til’. ‘hvat er nú til ráðs, bróðir?’ sagði hrútr þykki mjer nú vandaz málit, er ek hefi áðr ráðit brúðhlaup mitt’. höskuldr mælti ‘þú skalt ríða suðr til fundar við mörð; ok bið hann, at it skipið máldaga annan, ok siti dóttir hans þrjá vetr í festum. enn ek mun ríða heim ok flytja vöru þína til skips’. hrútr mælti ‘nú vil ek, at þú takir mjöl ok við ok slíkt annat, sem þjer líkar, af varningi’. hrútr ljet taka hesta sína; ok reið hann suðr. enn höskuldr reið heim vestr. hrútr
kom austr á rangárvöllu til marðar ok hafði þar góðar viðtökur. hrútr sagði merði allt efni sitt ok bað hann ráð á leggja. mörðr mælti ok spurði, hversu mikit fje þat væri. hrútr sagði vera tvau hundruð marka, ef hann fengi allt. mörðr mælti ‘mikit er þat í móti erfðinni minni; ok skalt þú víst fara, ef þú vill’. síðan breyttu þeir máldaganum; ok skyldi unnr sitja þrjá vetr í festum. nú ríðr hrútr til skips ok er við skip um sumarit þar til er búit var. höskuldr færði fje allt til skips þat sem hrútr átti. hrútr fjekk höskuldi í hendr fjárvarðveizlu sína vestr þar, meðan hann væri útan. reið höskuldr heim til bús síns. lítlu síðar gaf þeim byr; ok sigla þeir í haf. þeir váru úti þrjár vikur ok kvámu at við hernar á hörðalandi ok sigldu síðan austr til víkr.
3. Haraldr gráfeldr rjeð fyri norvegi. hann var sonr eiríks blóðöxar, haralds-sonar hins hárfagra. gunnhildr hjet móðir hans ok var dóttir össurar tota. þau höfðu atsetu austr í konungahellu. nú spurðiz skipkváman austr þangat til víkrinnar. ok þegar er þetta frjettir gunnhildr, spurði hón eptir, hvat íslenzkra manna væri á skipi. henni var sagt, at hrútr hjet maðr ok var bróðursonr össurar. gunnhildr mælti ‘ek veit görla — hann mun heimta erfð sína. enn sá maðr hefir at varðveita, er sóti heitir’. síðan kallar hón á einn herbergissvein sinn, er ögmundr hjet ‘ek vil senda þik norðr í víkina á fund össurar ok hrúts; ok seg, at ek býð þeim báðum til mín í vetr, ok ek vil vera vinr þeira. ok ef hrútr ferr mínum ráðum fram, þá skal ek sjá um fjemál
hans ok um þat annat, er hann tekr at henda. ek skal ok koma hánum fram við konunginn’. síðan fór ögmundr ok kom á fund þeira. enn þegar er þeir vissu, at hann var sveinn gunnhildar, tóku þeir við hánum sem bezt. hann sagði þeim erendi sín af hljóði. síðan töluðu þeir ráðagerðir sínar, frændr, leyniliga; ok ræddi össurr við hrút ‘svá lítz mjer, frændi, sem nú muni vit hafa gört ráð okkat — því at ek kann skapi gunnhildar; jafnskjótt sem vit viljum eigi fara til hennar, mun hón reka okkr ór landi enn taka fje okkat allt með ráni; enn ef vit förum til hennar, þá mun hón gera okkr sæmð, slíka sem hón hefir heitit’. ögmundr fór heim. ok er hann fann gunnhildi, sagði hann henni erendislok sín ok þat, at þeir mundu koma. gunnhildr mælti ‘slíks var ván; því at hrútr er vitr maðr ok vel at sjer. enn nú haf þú njósn af, nær er þeir koma til bæjarins, ok seg mjer’. þeir hrútr fóru austr til konungahellu. enn er þeir kvámu þar, gengu í mót þeim frændr ok vinir ok fögnuðu þeim vel. þeir spurðu, hvárt konungr var í bænum. þeim var sagt, at hann var þar. síðan mættu þeir ögmundi. hann sagði þeim kveðju gunnhildar ok þat með, at hón mundi eigi bjóða þeim fyrr, enn þeir hefði fundit konung, fyrir orðs sakir “at svá þykki, sem ek grípa gulli á við þá. enn ek mun þó til leggja slíkt er mjer sýniz; ok veri hrútr djarfmæltr við konung ok biði hann hirðvistar”. eru hjer ok klæði, er drottningin sendir þjer; ok skalt þú í þeim ganga fyri konunginn’. síðan fór ögmundr aptr. annan dag eptir mælti
hrútr við össur ‘göngu vit nú fyri konung’. ‘þat má vel’ sagði össur. þeir gengu tólf saman — ok váru þeir allir frændr þeira ok vinir. þeir kvámu í höllina, er konungr sat yfir drykkju. gekk hrútr fyrstr ok kvaddi konunginn. konungr hugði vandliga at manninum, er vel var búinn, ok spurði hann at namni. hann nemnir sik. ‘ert þú íslenzkr maðr?’ sagði konungr. hann sagði, at svá var. ‘hvat hvatti þik hingat á várn fund?’ ‘at sjá tign yðra, herra — ok þat annat, at ek á erfðamál mikit hjer í landi, ok mun ek yðvar verða við at njóta, at ek fá rjett af’. konungr mælti ‘hverjum manni hefi ek heitit lögum hjer í landi. eða hver eru fleiri erendi þín á várn fund?’ ‘herra’ sagði hrútr ‘ek vil biðja yðr hirðvistar ok geraz yðvarr maðr’. konungr þagnar við. gunnhildr mælti ‘svá lítz mjer, sem sjá maðr bjóði yðr hina mestu sæmð; því at mjer lítz svá, ef slíkir væri margir innan hirðar, sem þá væri vel skipat’. ‘er hann vitr maðr?’ sagði konungr. ‘bæði er hann vitr ok framgjarn’ segir hón. ‘svá þykki mjer, sem móðir mín vili, at þú fáir namnbót slíka sem þú mælir til. enn fyri tignar sakir várrar ok landssiðar, þá kom þú til vár á hálfs mánaðar fresti. skalt þú þá geraz hirðmaðr minn — enn móðir mín haldi þjer kost þar til — ok kom síðan á minn fund’. gunnhildr mælti við ögmund ‘fylg þeim til húsa minna ok ger þeim þar góða veizlu’. ögmundr gekk út ok þeir með hánum; ok fylgði hann þeim í eina steinhöll. þar var tjaldat hinum fegrsta borða. þar var ok hásæti gunnhildar. þá mælti ögmundr ‘nú mun þat sannaz, er ek sagða
þjer frá gunnhildi: hjer er hásæti hennar, ok skalt þú í setjaz; ok halda mátt þú þessu sæti, þó at hón komi sjálf til’. síðan veitti hann þeim veizlu. þeir höfðu skamma hríð setit áðr þar kom gunnhildr. hrútr vildi upp spretta ok fagna henni. ‘sit þú’ segir hón ‘ok skalt þú jafnan þessu sæti halda, þá er þú ert í boði mínu’. síðan settiz hón hjá hrúti; ok drukku þau. ok um kveldit mælti hón ‘þú skalt sofa í lopti hjá mjer í nótt, ok vit tvau saman’. ‘jer skuluð ráða’ sagði hann. síðan gengu þau til svefns; ok læsti hón þegar loptinu innan; ok sváfu þau þar um nóttina. um morgininn eptir fóru þau til drykkju. ok allan þann hálfan mánað lágu þau í loptinu tvau ein. þá mælti gunnhildr við þá menn, er þar váru ‘jer skuluð engu fyri týna nema lífinu, ef jer segið nökkurum frá um hagi vára’. hrútr gaf henni hundrað álna hafnar-váðar ok tólf vararfeldi. gunnhildr þakkaði hánum gjöfina. hrútr gekk í braut ok minntiz við hana áðr ok þakkaði henni. hón bað hann vel fara. um daginn eptir gekk hrútr fyri konung við þrjá tigu manna ok kvaddi konung. konungr mælti ‘nú munt þú vilja, at ek efna við þik, hrútr, þat sem ek hjet þjer’. gerði konungr þá hrút hirðmann sinn. hrútr mælti þá ‘hvar vísið jer mjer til sætis?’ ‘móðir mín skal því ráða’ sagði konungr. síðan fjekk hón hánum hinn sæmiligsta sess. ok var hann með konungi um vetrinn, vel metinn.
4. Um várit spurði hann til sóta, at hann var farinn suðr til danmerkr með erfðina. þá gekk hrútr á fund gunnhildar ok segir henni frá
ferðum sóta. gunnhildr mælti ‘ek mun fá þjer tvau langskip, skipuð mönnum, ok þar með hinn hraustasta mann, úlf úþvegin, gestahöfðingja várn. enn þó gakk þú at finna konung, áðr þú farir.’ hrútr gerði svá. ok er hann kom fyri konung, þá segir hann konungi um ferð sóta ok þat með, at hann ætlar eptir hánum at halda. konungr mælti ‘hvern styrk hefir móðir mín til lagit með þjer?’ hrútr svarar ‘langskip tvau ok fyri liðinu úlf úþvegin’. konungr mælti ‘vel er þar til fengit. nú vil ek fá þjer önnur tvau langskip; ok munt þú þó þurfa þessa liðs alls’. síðan fylgði hann hrúti til skips ok mælti ‘fariz þjer nú vel’. síðan sigldi hrútr liði sínu suðr.
5. Atli hjet maðr. hann var sonr arnviðar jarls ór gautlandi hinu eystra. hann var hermaðr mikill ok lá úti austr í leginum. hann hafði átta skip. faðir hans hafði haldit sköttum fyrir hákoni aðalsteinsfóstra; ok stukku þeir feðgar til gautlands ór jamtalandi. atli hjelt liðinu ór leginum út um stokkssund ok svá suðr til danmerkr ok liggr úti í eyrasundi. hann var ok útlagi bæði dana-konungs ok svía-konungs af ránum ok manndrápum, er hann hafði gört í hvárutveggja ríkinu. hrútr hjelt suðr til eyrasunds. ok er hann kom í sundit, sjer hann fjölda skipa í sundinu. þá mælti úlfr ‘hvat skal nú til ráða taka, íslendingr?’ ‘halda fram ferðinni’ segir hrútr ‘því at ekki dugir úfreistat. skal skip okkat össurar fara fyrst, enn þú skalt leggja fram sem þjer líkar’. ‘sjaldan hefi ek haft aðra at skildi fyri mjer’ segir úlfr. leggr hann fram skeið sína jafnfram skipi hrúts ok halda svá
fram í sundit. nú sjá þeir, er í sundinu eru, at skip fara at þeim, ok segja atla til. hann svaraði ‘þá gefr vel til fjár at vinna, ok reki menn af sjer tjöldin ok búiz við sem hvatligast á hverju skipi. skip mitt skal vera í miðjum flotanum’. síðan greiddu þeir róðrinn á skipum hrúts. ok þegar er hvárir heyrðu mál annarra, stóð atli upp ok mælti ‘jer farið úvarliga. sáð jer eigi, at herskip váru í sundinu? eða hvert er namn höfðingja yðvars?’ ‘hrútr heiti ek’ segir hann. ‘hvers maðr ert þú?’ segir atli. ‘hirðmaðr haralds konungs gráfeldar’ segir hrútr. atli mælti ‘lengi höfu vit feðgar eigi kærir verit norvegskonungum yðrum’. ‘ykkur úgæfa er þat’ segir hrútr. ‘svá hefir borit saman fund okkarn’ segir atli ’at þú skalt eigi kunna frá tíðendum at segja’ ok þreif upp spjót ok skaut á skip hrúts, ok hafði sá bana, er fyri varð. síðan tókz orrosta með þeim, ok sóttiz þeim seint skip þeira hrúts. úlfr gekk vel fram ok gerði ýmist, at hann skaut eða lagði. ásólfr hjet stafnbúi atla. hann hljóp upp á skip hrúts ok varð fjögurra manna bani, áðr hrútr varð varr við. snýr hann þá í mót hánum. enn er þeir finnaz, þá leggr ásólfr í skjöld hrúts ok í gegnum; enn hrútr hjó til ásólfs, ok varð þat banahögg. þetta sá úlfr úþveginn ok mælti ‘bæði er nú, hrútr, at þú höggr stórt, enda átt þú mikit at launa gunnhildi’. ‘þess varir mik’ segir hrútr ‘at þú mælir feigum munnni’. nú sjer atli beran vápnastað á úlfi ok skaut spjóti í gegnum hann. síðan varð hin strangasta orrosta. atli hleypr upp á skip at hrúti ok ryðz um fast. ok nú snýr í mót hánum össurr ok lagði til hans
ok fjell sjálfr á bak aptr — því at annarr maðr lagði til hans. hrútr sneri nú í mót atla. atli hjó þegar í skjöld hrúts ok klauf allan niðr. þá fjekk atli steinshögg á höndina, ok fjell niðr sverðit. hrútr tók sverðit ok hjó undan atla fótinn. síðan veitti hann hánum banasár. þar tóku þeir fje mikit ok höfðu með sjer tvau skip þau er bezt váru ok dvölduz þar lítla hríð síðan. þeir sóti fóruz hjá. sigldi hann aptr til norvegs. kom hann við limgarðssíðu ok gekk þar á land. þar mætti hann ögmundi, sveini gunnhildar. ögmundr kenndi sóta þegar ok spyrr hann ‘hve lengi ætlar þú hjer at vera?’ ‘þrjár nætr’ segir sóti. ‘hvert ætlar þú þá?’ sagði ögmundr. ‘vestr til englands’ segir sóti ‘ok koma aldri til norvegs, meðan ríki gunnhildar er’. ögmundr gekk þá í braut ok ferr á fund gunnhildar; því at hón var þaðan skammt á veizlu ok guðröðr sonr hennar. ögmundr sagði gunnhildi frá ætlan sóta; enn hón bað þegar guðröð son sinn fara ok taka sóta af lífi. guðröðr fór þegar ok kom á úvart sóta ok ljet leiða hann á land upp ok festa þar upp enn tók fje allt ok færði móður sinni. hón fjekk til menn at færa allt fjeit á land upp ok austr til konungahellu ok fór sjálf þangat. hrútr hjelt aptr um haustit ok hafði fengit fjár mikils ok fór þegar á fund konungs ok hafði af hánum góðar viðtökur. hann bauð þeim at hafa slíkt af fjenu, sem þau vildi; enn konungr tók af þriðjunginn. gunnhildr segir hrúti, at hón hafði tekit erfðina enn látit drepa sóta. hann þakkaði henni ok gaf henni allt hálft við sik.
6. Hrútr var með konungi um vetrinn í góðu yfirlæti. enn er váraðiz, geriz hrútr hljóðr mjök. gunnhildr fann þat ok talaði til hans, er þau váru tvau saman ‘ert þú hugsjúkr, hrútr?’ sagði hón. ‘þat er mælt’ segir hrútr ‘at illt er þeim, er á úlandi er alinn’. ‘vill þú til íslands?’ segir hón. ‘þat vil ek’ sagði hann. ‘átt þú konu nakkvara út þar?’ segir hón. ‘eigi er þat’ sagði hann. ‘þat hefi ek þó fyri satt’ segir hón. síðan hættu þau talinu. hrútr gekk fyri konung ok kvaddi hann. konungr mælti ‘hvat vill þú nú, hrútr?’ ‘ek vil beiðaz, herra, at jer gefið mjer orlof til íslands’. ‘mun þar þinn sómi meiri enn hjer?’ segir konungr. ‘eigi mun þat vera’ sagði hrútr ‘enn þat verðr hverr at vinna, er ætlat er’. gunnhildr mælti ‘við ramman mun reip at draga. ok gefið hánum gott orlof, at hann fari sem hánum líkar bezt’. þá var ært illa í landi; enn þó fjekk konungrinn hánum mjöl, sem hann vildi hafa. nú býz hann út til íslands ok össurr með hánum. ok er þeir váru búnir, þá gekk hrútr at finna konunginn ok gunnhildi. gunnhildr leiddi hann á eintal ok mælti til hans ‘hjer er gullhringr, er ek vil gefa þjer’ ok spennti á hönd hánum. ‘marga gjöf góða hefi ek af þjer þegit’ segir hrútr. hón tók höndum um háls hánum ok kyssti hann ok mælti ‘ef ek á svá mikit vald á þjer, sem ek ætla, þá legg ek þat á við þik, at þú megir engri munuð fram koma við þá konu, er þú ætlar þjer á íslandi at eiga. enn fremja skalt þú mega við aðrar konur vilja þinn. ok hefir nú hvártki okkat vel: þú trúðir mjer eigi til málsins’. hrútr
hló at ok gekk í braut. síðan fór hann til fundar við konunginn ok þakkaði hánum, hversu höfðingliga hann hafði alla hluti til hans gört. konungrinn bað hann vel fara ok kvað hrút vera hinn röskvasta mann ok vel kunna at vera með tignum mönnum. hrútr gekk síðan til skips ok sigldi í haf. þeim gaf vel byri ok tóku borgarfjörð. enn þegar er skip var landfast, reið hrútr vestr heim; enn össurr ljet ryðja skipit. hrútr reið á höskuldsstaði, ok tók bróðir hans vel við hánum, ok sagði hrútr hánum allt um ferðir sínar. síðan sendi hann mann austr á rangárvöllu til marðar gígju at búaz við boði. enn þeir bræðr riðu síðan til skips, ok sagði höskuldr hrútr fjárhagi hans, ok hafði mikit á aflaz síðan hrútr fór í braut. hrútr mælti ‘minni mun ömbun verða, bróðir, enn skyldi; enn fá vil ek þjer mjöl, svá sem þú þarft, í bú þitt í vetr’. síðan rjeðu þeir skipinu til hlunns ok bjoggu um enn færðu varning allan vestr í dala. hrútr var heima á hrútsstöðum til sex vikna. þá bjogguz þeir bræðr — ok össurr með þeim — at ríða austr til brúðhlaups hrúts ok riðu við sex tigu manna. þeir riðu þar til er þeir koma austr á rangárvöllu. þar var fjöldi fyri boðsmanna. skipuðuz menn þar í sæti, enn konur skipuðu pall, ok var brúðrin heldr döpr. drekka þeir veizluna, ok ferr hón vel fram. mörðr greiddi út heimanfylgju dóttur sinnar, ok reið hón vestr með hrúti. þau riðu þar til er þau kvámu heim. hrútr fjekk henni öll ráð í hendr fyrir innan stokk, ok líkaði þat öllum vel. enn fátt var um með þeim hrúti um samfarar, ok ferr svá fram allt til várs. ok þá er
váraði, átti hrútr för í vestfjörðu at heimta fyri varning sinn. enn áðr hann færi heiman, talaði unnr við hann ‘hvárt ætlar þú aptr at koma, áðr menn ríða til þings?’ ‘hvat er at því?’ segir hrútr. ‘ek vil ríða til þings’ segir hón ‘ok finna föður minn’. ‘svá skal þá vera’ sagði hann ‘ok mun ek ríða til þings með þjer’. ‘vel er þat ok’ segir hón. síðan fór hann heiman ok vestr í fjörðu ok byggði allt fjeit ok fór þegar vestan. ok er hann kom heim, bjó hann sik þegar til þings ok ljet ríða með sjer alla nábúa sína. höskuldr reið ok, bróðir hans. hrútr mælti við konu sína ‘ef þjer er jafnmikill hugr á at fara til þings, sem þú ljezt, þá bú þú þik ok ríð til þings með mjer’. hón bjó sik skjótt, ok síðan ríða þau unz þau koma til þings. unnr gekk til búðar föður síns. hann fagnaði henni vel; enn henni var skapþungt nakkvat. ok er hann fann þat, mælti hann til hennar ‘sjet hefi ek þik með betra bragði — eða hvat býr þjer í skapi?’ hón tók at gráta ok svaraði engu. þá mælti hann við hana ‘til hvers reitt þú til alþingis, ef þú vill eigi svara mjer eða segja mjer trúnað þinn? eða þykki þjer eigi gott vestr þar?’ hón svaraði ‘gefa munda ek til alla eigu mína, at ek hefða þar aldri komit’. mörðr mælti ‘þessa má ek skjótt víss verða’. þá sendi hann mann eptir þeim hrúti ok höskuldi. þeir fóru þegar. ok er þeir kvámu á fund marðar, stóð hann upp í mót þeim ok fagnaði þeim vel ok bað þá sitja. töluðu þeir lengi, ok fór tal þeira vel. þá mælti mörðr til hrúts ‘hví þykkir dóttur minni svá illt vestr þar?’ hrútr mælti ‘segi hón til, ef hón hefir saka-*
*giptir nakkvarar við mik’. enn þær urðu engar upp bornar við hrút. þá ljet hrútr eptir spyrja nábúa sína ok heimamenn, hversu hann gerði til hennar. þeir báru hánum gott vitni ok sögðu hana ráða öllu því er hón vildi. mörðr mælti ‘heim skalt þú fara ok una vel við ráð þitt; því at hánum ganga öll vitni betr enn þjer’. síðan reið hrútr heim af þingi ok kona hans með hánum, ok var nú vel með þeim um sumnrit. enn þá er vetraði, þá dró til vanda um samfarar þeira, ok var þess verr, er meir leið á várit. hrútr átti enn ferð vestr í fjörðu at fjárreiðum sínum ok lýsti yfir því, at hann mundi eigi til alþingis ríða. unnr talaði fátt um. hrútr fór þá er hann var til þess búinn.
7. Nú líðr til þings framan. unnr talaði við sigmund össurarson ok spurði, ef hann vildi ríða til þings með henni. hann kveðz eigi ríða mundu, ef hrúti frænda hans þætti verr. ‘því kveð ek þik til’ segir hón ‘at ek á á þjer helzt vald allra manna’. hann svaraði ‘gera mun ek þjer kost á þessu: þú skalt ríða vestr með mjer aptr ok hafa engi undirmál við hrút eða mik’. hón hjet því. síðan ríða þau til þings. mörðr var á þingi, faðir hennar. hann tók við henni allvel ok bað hana vera í búð sinni, meðan þingit væri. hón gerði svá. mörðr mælti ‘hvat segir þú mjer frá hrúti, fjelaga þínum? hón kvað vísu
mörðr varð hljóðr við ok mælti ‘þat býr þjer nú í skapi, dóttir, at þú vill, at engi viti nema ek, ok munt þú trúa mjer bezt til órráða um þitt mál’. þá gengu þau á tal, þar er engir menn heyrðu þeira viðrmæli. þá mælti mörðr til dóttur sinnar ‘seg þú mjer nú allt þat er á meðal ykkar er ok lát þjer ekki í augu vaxa’. ‘svá mun vera verða’ segir hón ok kvað vísu
ok enn kvað hón vísu
‘hversu má svá vera?’ segir mörðr ‘ok seg mjer enn görr’. hón svarar ‘þegar hann kemr við mik, þá er hörund hans svá mikit, at hann má ekki
eptirlæti hafa við mik; enn þó höfu vit bæði breytni til þess á alla vega, at vit mættim njótaz; enn þat verðr ekki. enn þó áðr vit skilim, sýnir hann þat af sjer, at hann er í æði sínu rjett sem aðrir menn’. mörðr mælti ‘vel hefir þú nú gört, er þú sagðir mjer. mun ek leggja ráð á með þjer, þat er þjer mun duga, ef þú kannt með at fara ok bregðir þú hvergi af. nú skalt þú heim ríða fyrst af þingi, ok mun bóndi þinn heim kominn ok taka við þjer vel. þú skalt vera við hann blíð ok eptirmál, ok mun hánum þykkja góð skipan á komin: þú skalt enga fáleika á þjer sýna. enn þá er várar, skalt þú kasta á þik sótt ok liggja í rekkju. hrútr mun engum getum vilja um leiða um sóttarfar þitt ok ámæla þjer í engu; heldr mun hann biðja, at allir geymi þín sem bezt. síðan mun hann fara í fjörðu vestr ok sigmundr með hánum, ok mun hann flytja allt fje sitt vestan ór fjörðum ok vera í brautu lengi sumars. enn þá er menn ríða til þings, ok allir menn eru riðnir ór dölum, þeir er ríða ætla, þá skalt þú rísa ór rekkju ok kveðja menn til ferðar með þjer. enn þá er þú ert albúin, þá skalt þú ganga til hvílu þinnar ok þeir menn með þjer, sem förunautar þínir eru. þú skalt nemna vátta hjá rekkjustokki búanda þíns ok segja skilit við hann lagaskilnaði, sem þú mátt framast at alþingismáli rjettu ok allsherjar lögum. slíka váttnemnu skalt þú hafa fyri karldurum. síðan ríð þú í braut, ok ríð laxárdalsheiði ok svá til holtavörðuheiðar — því at þín mun leitat til hrútafjarðar — ok ríð þar til er þú kemr til mín. ok mun ek þá sjá
fyri málinu, ok skalt þú aldri síðan koma hánum í hendr’. nú ríðr hón heim af þingi. ok var hrútr heim kominn ok fagnaði henni vel. hón tók vel máli hans ok var við hann blíð ok eptirmál. þeira samfarar váru góðar þau misseri. enn er váraði, tók hón sótt ok lagðiz í rekkju. hrútr fór í fjörðu vestr ok bað henni virkða áðr. nú er kemr at þingi, bjó hón ferð sína í braut ok fór með öllu svá sem fyri var sagt ok ríðr á þing síðan. hjeraðsmenn leituðu hennar ok fundu hana eigi. mörðr tók við dóttur sinni vel ok spurði hana, hversu hón hefði með farit ráðagerð hans, ‘hvergi hefi ek af brugðit’ sagði hón. hann gekk til lögbergs ok sagði skilit lagaskilnaði með þeim at lögbergi. þetta gerðu menn at nýjum tíðendum. unnr fór heim með föður sínum ok kom aldri vestr þar síðan.
8. Hrútr kom heim ok brá mjök í brún, er kona hans var í brautu, ok er þó vel stilltr ok var heima öll þau misseri ok rjeðz við engan mann um sitt mál. annat sumar eptir reið hann til alþingis ok höskuldr bróðir hans með hánum ok fjölmenntu mjök. enn er hann kom á þing, þá spurði hann, hvárt mörðr gígja væri á þingi. hánum var sagt, at hann var þar. ok ætluðu allir, at þeir mundi tala um mál sín; enn þat varð eigi. einn hvern dag, er menn gengu til lögbergs, nemndi mörðr sjer vátta ok lýsti fjesök á hendr hrúti um fjemál dóttur sinnar ok taldi níu tigu hundraða fjár: lýsti hann til gjalda ok til útgreizlu ok ljet varða þriggja marka útlegð: hann lýsti í fjórðungsdóm þann, er sökin átti í at koma at lögum: lýsti
hann löglýsing ok í heyranda hljóði at lögbergi. enn er hann hafði þetta mælt, svaraði hrútr ‘meir sækir þú þetta mál með fjár-ágirnd ok kappi, er heyrir til dóttur þinnar, heldr enn með góðvild eða drengskap; enda mun ek hjer láta nakkvat í mót koma — því at þú hefir enn eigi fjeit í hendi þjer, þat er ek fer með. mæli ek svá fyrir, at þeir sje allir heyrandri váttar, er hjá eru at lögbergi, at ek skora þjer á hólm. skal við liggja mundrinn allr, ok þar legg ek í mót annat fje jafnmikit. ok eigi sá hvárttveggja fjeit, er af öðrum berr. enn ef þú vill eigi berjaz við mik, þá skalt þú af allri fjárheimtunni’. þá þagnaði mörðr ok rjeðz um við vini sína um hólmgönguna. hánum svaraði jörundr goði ‘eigi þarft þú við oss ráð at eiga um þetta mál; því at þú veizt, ef þú berz við hrút, at þú munt láta bæði lífit ok fjeit. er hánum vel farit: hann er mikill af sjálfum sjer ok manna fræknastr’. þá kvað mörðr þat upp, at hann mundi eigi berjaz við hrút. þá varð óp mikit at lögbergi ok úhljóð, ok hafði mörðr af hina mestu svívirðu. síðan ríða menn heim af þingi. þeir bræðr riðu vestr til reykjardals, höskuldr ok hrútr, ok gistu at lundi. þar bjó þjóstólfr, sonr bjarnar gullbera. regn hafði verit mikit um daginn, ok höfðu menn orðit vátir, ok váru görvir langeldar. þjóstólfr búandi sat á meðal þeira höskulds ok hrúts. sveinar tveir ljeku á gólfinu — þeir váru veizlusveinar þjóstólfs — ok ljek mær ein hjá þeim. þeir váru málgir mjök; því at þeir váru úvitrir. annarr þeira mælti ‘ek skal þjer mörðr vera ok stefna þjer af konunni ok
finna þat til foráttu, at þú hafir eigi sorðit hana’. annarr svaraði ‘ek skal þjer hrútr vera: tel ek þik af allri fjárheimtunni, ef þú þorir eigi at berjaz við mik’, þetta mæltu þeir nökkurum sinnum. þá gerðiz hlátr mikill af heimamönnum. þá reiddiz höskuldr ok laust sveininn með sprota, þann er mörðr nemndiz; enn sprotinn kom í andlitit ok sprakk fyrir. höskuldr mælti við sveininn ‘verð úti ok drag engan spott at oss’. hrútr mælti ‘gakk hingat til mín’. sveinninn gerði svá. hrútr dró fingrgull af hendi sjer ok gaf hánum ok mælti ‘far í braut ok leita á engan mann síðan’. sveinninn fór í braut ok mælti ‘þínum drengskap skal ek við bregða æ síðan’. af þessu fjekk hrútr gott orð. síðan fóru þeir vestr heim. ok er nú lokit þrætum þeira marðar.
9. Nú er þar til máls at taka, at hallgerðr vex upp, dóttir höskulds, ok er kvenna fríðust sýnum ok mikil vexti. ok því var hón langbrók kölluð. hón var fagrhár, ok svá mikit hárit, at hón mátti hylja sik með. hón var örlynd ok skaþhörð. þjóstólfr hjet fóstri hennar. hann var suðreyskr at ætt. hann var styrkr maðr ok vígr vel ok hafði margan mann drepit ok bætti engan mann fje. þat var mælt, at hann væri engi skapbætir hallgerði. maðr er nemndr þórvaldr. hann var úsvífrsson. hann bjó út á meðalfellsströnd, undir felli. hann var vel auðigr at fje. hann átti eyjar þær, er heita bjarneyjar. þær liggja út á breiðafirði. þaðan hafði hann skreið ok mjöl. þórvaldr var vel styrkr maðr ok kurteiss, nakkvat bráðr í skaplyndi. þat var einu hverju sinni, at
þeir feðgar ræddu með sjer, hvar þórvaldr mundi á leita um kvánfang. enn þat fannz á, at hánum þótti sjer úvíða fullkosta. þá mælti úsvífr ‘vill þú biðja hallgerðar langbrókar, dóttur höskulds?’ ‘hennar vil ek biðja’ segir hann. ‘þat mun ykkr eigi mjök hent’ sagði úsvífr ‘hón er kona skapstór; enn þú ert harðlyndr ok úvæginn’. ‘þar vil ek þó á leita’ segir hann ‘ok mun mik eigi tjóa at letja’. ‘þú átt ok mest í hættu’ segir úsvífr. síðan fóru þeir bónorðsför ok kvámu á höskuldsstaði ok höfðu þar góðar viðtökur. þeir ræddu þegar erendi sín fyri höskuldi ok vökðu bónorðit. höskuldr svaraði ‘kunnigt er mjer um hag ykkarn. enn ek vil enga vjel at ykkr draga — at dóttir mín er hörð í skapi. enn um yfirlit hennar ok kurteisi meguð it sjálfir sjá’. þórvaldr svaraði ‘ger þú kostinn; því at ek mun skaplyndi hennar eigi láta fyri kaupi standa’. síðan tala þeir um kaupit, ok spurði höskuldr dóttur sína eigi eptir — því at hánum var hugr á at gipta hana — ok urðu þeir á sáttir á allan kaupmála. síðan rjetti höskuldr fram höndina, enn þórvaldr tók í ok fastnaði sjer hallgerði ok reið heim við svá búit.
10. Höskuldr sagði hallgerði kaupit. hón mælti ‘nú em ek at raun komin um þat, er mik hefir lengi grunat, at þú mundir eigi unna mjer svá mikit, sem þú sagðir jafnan, er þjer þótti eigi þess vert, at við mik væri um talat þetta mál; enda þykki mjer ráð þetta eigi svá mikils háttar, sem jer hjetuð mjer.’ ok fannz þat á í öllu, er hón þóttiz vargefin. höskuldr mælti ‘ekki legg ek svá mikit við ofmetnað þinn, at hann standi fyri
kaupum mínum: ok skal ek ráða, enn eigi þú, ef okkr skilr á’. ‘mikill er metnaðr yðvarr frænda’ segir hón ‘ok er þat eigi undarligt, at ek hafa nakkvarn’ ok gekk á braut síðan. hón fann fóstra sinn þjóstólf ok segir hánum, hvat ætlat var, ok var henni skapþungt. þjóstólfr mælti ‘ger þú þjer gott í skapi: þú munt vera gefin í annat sinn, ok munt þú þá eptir spurð — því at alls staðar mun ek gera at þínu skapi, nema þar er faðir þinn er eða hrútr’. síðan tala þau ekki um fleira. höskuldr bjó veizlu ok reið at bjóða mönnum til ok kom á hrútsstaði ok kallar hrút út til máls við sik. hann gekk út, ok gengu þeir á tal, ok sagði höskuldr hánum kaupmála allan ok bauð hánum til boðs ‘ok vilda ek, frændi, at þjer þætti eigi verr, þótt ek gerða þjer eigi orð áðr enn kaupmálinn rjeðz’. ‘betr þætti mjer, at ek kvæma hvergi í nánd’ segir hrútr ‘því at hvárigu mun í þessu kaupi gipta, hánum nje henni. enn þó mun ek fara til boðs, ef þjer þykkir sæmð í’. ‘þat þykki mjer víst’ sagði höskuldr ok reið heim síðan. úsvífr ok þórvaldr buðu ok mönnum, ok var eigi boðit færa enn hundraði. maðr er nemndr svanr. hann bjó í bjarnarfirði, á bæ þeim, er heitir á svanshóli. þat er norðr frá steingrímsfirði. svanr var fjölkunnigr mjök. hann var móðurbróðir hallgerðar. hann var údæll ok illr viðreignar. hánum bauð hallgerðr til boðs síns ok sendi þjóstólf eptir hánum. hann fór, ok váru vináttumál með þeim þegar. nú koma menn til veizlunnar, ok sat hallgerðr á palli, ok var brúðrin allkát, ok gekk þjóstólfr jafnan til tals við hana, enn stundum talar hann við svan, ok fannz mönnum
mikit um tal þeira. veizlan fór vel fram. höskuldr leysti út fje hallgerðar með hinum bezta greiðskap. síðan mælti hann til hrúts ‘skal ek nakkvarar gjafar fram leggja?’ hrútr svaraði ‘kostr mun þjer af tómi at eyða fje þínu fyri hallgerði, ok lát hjer stað nema’.
11. Þórvaldr reið heim frá boðinu ok kona hans með hánum ok þjóstólfr. hann fylgði hesti hallgerðar, ok töluðu þau jafnan. úsvífr veik at syni sínum ok mælti ‘unir þú vel ráðinu? eða hversu fór tal með ykkr?’ ‘vel’ segir hann ‘alla blíðu ljet hón uppi við mik; ok mátt þú sjá mót á, er hón hlær við hvert orð’. ‘eigi ætla ek hlátr hennar jafngóðan, sem þú segir úsvífr enn þat mun þó síðar reynaz’. þau ríða þar til er þau koma heim. um kveldit sat hón hjá búanda sínum ok skipaði þjóstólfi hit næsta sjer innar frá. fátt áttuz þeir við þjóstólfr ok þórvaldr, ok varð þeim fátt at orðum, ok fór svá fram um vetrinn. hallgerðr var fengsöm ok stórlynd; enda kallaði hón til alls þess er aðrir áttu í nánd ok hafði allt í sukki. enn er váraði, var þar búskortr, ok skorti bæði mjöl ok skreið. hallgerðr kom at máli við þórvald ok ræddi ‘eigi munt þú þurfa at sitja til alls: því at bæði þarf í búit mjöl ok skreið’. þórvaldr mælti ‘ekki fjekk ek nú minna til bús, enn vant var, ok endiz þá allt á sumar fram’. hallgerðr mælti ‘ekki fer ek at því, þó at þú hafir svelt þik til fjár ok faðir þinn’. þá reiddiz þórvaldr ok laust hana í andlitit svá at blæddi ok gekk síðan í braut ok kvaddi húskarla sína með sjer, ok hrundu þeir fram skútu, ok hljópu þar á átta karlar ok
reru út í bjarneyjar. tók hann þar skreið sína ok mjöl. nú er at segja frá hallgerði, at hón sat úti ok var skapþungt. þjóstólfr gekk at ok sá, at hón var særð í andlitinu ok mælti ‘hví ert þú svá illa leikin?’ ‘þórvaldr veldr því, búandi minn’ sagði hón ‘ok stótt þú mjer þá fjarri, ef þjer þætti nakkvat undir um mik’. ‘ek vissa eigi’ segir hann ‘enn þó skal ek þessa hefna’. síðan gekk hann á braut ok til fjöru ok hratt fram skipi sexæru ok hafði í hendi öxi mikla, er hann átti, vafinskeptu. hann stígr á skip ok rær út í bjarneyjar. ok er hann kom þar, váru allir menn rónir, nema þórvaldr ok förunautar hans. hann var at at hlaða skútuna; enn þeir báru á út, menn hans. þjóstólfr kom at í því ok hljóp upp á skútuna ok hlóð með hánum ok mælti ‘bæði ert þú at þessu lítilvirkr ok úhagvirkr’. þórvaldr mælti ‘hyggz þú munu betr gera?’ ‘þat eitt munu vit at hafaz, at ek mun betr gera enn þú’ segir þjóstólfr ‘ok er sú kona illa gipt, er þú átt, ok skyldi ykkrar samfarar skammar vera’. þórvaldr þreif upp handsax eitt, er var hjá hánum, ok leggr til þjóstólfs. þjóstólfr hafði öxina á öxl sjer ok laust á mót ok kom á hönd þórvaldi, ok brotnaði handleggrinn, enn saxit fjell niðr. síðan færði þjóstólfr upp öxina í annat sinn ok hjó í höfuð þorvaldi, ok hafði hann þegar bana.
12. Þá fóru þeir ofan, menn þórvalds, með byrðarnar. þjóstólfr tók til ráða skjótt. höggr hann þá tveim höndum borð skútunnar — ok gekk sundr borðit um tvau rúm — ok hljóp í skip sitt. enn á skútunni fjell inn sær kolblár, ok
sökk hón niðr með öllum farminum. þar sökk ok niðr lík þórvalds: ok máttu förunautar hans eigi sjá, hversu hann var til görr; enn hitt vissu þeir, at hann var dauðr. þjóstólfr reri inn á fjörðinn; enn þeir báðu hann illa fara ok aldri þrífaz. hann svaraði engu ok reri inn á fjörðinn ok þar til er hann kom heim — ok brýndi upp skipinu ok gekk heim ok hafði uppi öxina, ok var hón blóðug mjök. hallgerðr var úti ok mælti ‘blóðug er öx þín: hvat hefir þú unnit?’ ‘nú hefi ek þat at gört’ segir hann ‘at þú munt gefin vera í annat sinn’. ‘dauðan segir þú mjer þórvald þá’ segir hón. ‘svá er’ sagði hann ‘ok sje þú nú nakkvart ráð fyri mjer’. ‘svá skal vera’ sagði hón ‘ek vil senda þik norðr til bjarnarfjarðar á svanshól ok mun svanr taka við þjer báðum höndum. er hann svá mikill fyri sjer, at þangat sækir þik engi’. hann söðlaði hest, er hann átti, ok steig á bak ok reið norðr til bjarnarfjarðar á svanshól. ok tók svanr við hánum báðum höndum ok spurði hann at tíðendum. enn þjóstólfr segir hánum víg þórvalds, með þeim atburðum, er orðit höfðu. svanr mælti ‘slíkt kalla ek menn, er eigi láta sjer allt í angu vaxa at gera. ok mun ek því heita þjer, ef þeir sækja þik hingat, at þeir skulu fá af því hina mestu svívirðing’. — nú er þar til máls at taka, er hallgerðr er, at hón kvaddi til ferðar með sjer ljót hinn svarta, frænda sinn, ok bað hann söðla hesta þeira ‘ok vil ek ríða heim til föður míns’. hann bjó ferð þeira. hón gekk til kistna sinna ok lauk upp ok ljet kalla til sín alla heimamenn sína ok gaf þeim nakkvara gjöf
öllum. enn þeir hörmuðu hana allir. nú reið hón þar til er hón kom á höskuldsstaði. ok tók faðir hennar við henni vel; því at hann hafði eigi spurt tíðendin. höskuldr mælti til hallgerðar ‘hví fór eigi þórvaldr með þjer?’ hón svaraði ‘dauðr er hann’. höskuldr mælti ‘þjóstólfr mun því valda’. hón sagði svá vera. höskuldr mælti ‘þat mun mjer sízt í tauma ganga, er hrútr segir mjer — at hjer mundi til mikillar úgiptu draga um kaup þessi. enn ekki mun týja at saka sik um orðinn hlut’. — nú er þar til máls at taka, er förunautar þórvalds eru, at þeir biðu til þess er skip kvámu at landi. þeir sögðu víg þórvalds ok báðu sjer skips inn til lands. þeim var ljet þegar. ok reru þeir inn at reykjanesi ok fundu úsvíf ok sögðu hánum tíðendin. hann mælti ‘illa gefaz ills ráðs leifar. ok sje ek nú allt eptir, hversu farit hefir. hallgerðr mun hafa sendan þjóstólf til bjarnarfjarðar, enn hón mun riðin heim til föður síns. skulu vjer nú samna liði ok sækja hann norðr þangat’. þeir gerðu svá ok fóru í liðsbón — varð þeim gott til manna — ok riðu til steingrímsfjarðar ok til ljótardáls ok þaðan til selárdals ok svá til bassastaða ok þaðan um hálsinn til bjarnarfjarðar. nú tók svanr til orða ok geispaði mjök ‘nú sækja at fylgjur úsvífrs’. þá spratt þjóstólfr upp ok tók öxi sína. svanr mælti ‘gakk þú út með mjer. lítils mun við þurfa’. síðan gengu þeir út báðir. svanr tók geitskinn eitt ok veifði yfir höfuð sjer ok mælti ‘verði þoka ok verði skrípi ok undr öllum þeim er eptir þjer sækja’. nú er frá því at segja, at þeir ríða á hálsinn, úsvífr ok hans förunautar. þá kom þoka mikil í mót þeim.
úsvífr mælti ‘þessu mun svanr valda. ok væri vel, ef eigi fylgði meira illt’. lítlu síðar brá svá miklum sorta fyrir augu þeim, at þeir sá ekki. ok fjellu þeir þá af baki ok týndu hestunum ok gengu í fen ofan sjálfir, enn sumir í skóginn, svá at þeim hjelt við meiðingar. þeir töpuðu af sjer vápnunum. þá mælti úsvífr ‘ef ek fynda hesta mína ok vápn, þá munda ek aptr hverfa.’ ok er hann hafði þetta mælt, þá sá þeir nakkvat ok fundu hesta sína ok vápn. þá eggjuðu margir á, at enn skyldi við leita um atreiðina. ok var þat gört, ok urðu þeim þegar hin sömu undr. ok fór svá þrim sinnum. þá mælti úsvífr ‘þó at förin sje eigi góð, þá skal þó nú aptr hverfa. nú skulu vjer gera ráð várt í annan stað. ok hefi ek þat helzt í hug mjer at fara ok finna höskuld föður hallgerðar ok beiða hann sonarbóta; því at þar er sæmðar ván, sem gnóg er til’. síðan riðu þeir til breiðafjarðardala. ok er nú ekki fyrr frá at segja, enn þeir koma á höskuldsstaði. þar var þá fyri með höskuldi hrútr bróðir hans. úsvífr kvaddi út höskuld ok hrút. þeir gengu út báðir ok heilsuðu úsvífri. enn síðan gengu þeir á tal. höskuldr spurði úsvífr, hvaðan hann kvæmi at. hann kveðz hafa farit at leita þjóstólfs ok fundit hann eigi. höskuldr kvað hann kominn mundu norðr á svanshól ‘ok er þat eigi allra manna at sækja hann þangat’. ‘því em ek hjer kominn’ sagði úsvífr ‘at ek vil beiða þik sonarbóta’. höskuldr svaraði ‘eigi drap ek son þinn, ok eigi rjeð ek hánum bana; enn þó heldr þik varkunn til at leita á nökkur’. hrútr mælti ‘náit er, bróðir, nef augum; ok er naudsyn at drepa
niðr illu orði ok bæta hánum son sinn ok rífka svá ráð fyri dóttur þinni. er sá einn til, at þetta orðtak falli niðr sem skjótast; því at þá er betr, at hjer sje fátt til talat’. höskuldr mælti ‘vill þú þá gera um málit?’ ‘þat vil ek’ segir hrútr ‘ok mun ek ekki hlífa þjer í gerðinni; því at ef satt skal tala, þá hefir dóttir þín ráðit hánum banann’. þá setti höskuld dreyrrauðan ok mælti ekki nakkvara hríð. síðan stóð hann upp ok mælti til úsvífrs ‘vill þú nú handsala mjer niðrfall at sökinni?’ úsvifr stóð upp ok mælti ‘eigi er þat jafnsætti, at bróðir þinn geri um. enn þó hefir þú svá vel til lagit, hrútr, at ek trúi þjer vel til málsins’. síðan tók hann í hönd höskuldi. ok sættuz þeir svá á málit, at hrútr skyldi gera ok lúka upp gerðinni áðr úsvífr færi heim. síðan gerði hrútr ok mælti ‘fyri víg þórvalds geri ek tvau hundruð silfrs’ — þat þóttu þá vera góð manngjöld — ‘ok skalt þú gjalda þegar, bróðir, ok leysa vel af hendi’. höskuldr gerði svá. þá mælti hrútr til úsvífrs ‘ek vil gefa þjer skikkju góða, er ek hafða út’. hann þakkaði hánum gjöfina ok undi nú vel við, þar sem komit var, ok fór heim. lítlu síðar kvámu þeir þannug, hrútr ok höskuldr, ok skiptu fje því sem þar stóð saman — ok urðu þeir úsvífr á þat vel sáttir — ok fóru heim með fjeit. ok er nú úsvífr ór sögunni. hallgerðr beiddi höskuld, at þjóstólfr skyldi fara heim. höskuldr veitti henni þat — ok var lengi mart talat um víg þórvalds. fje hallgerðar gekk fram ok gerðiz mikit.
13. Bræðr þrír eru nemndir til sögunnar. hjet einn þórarinn, annarr ragi, þriði glúmr. þeir váru synir óleifs hjalta. þeir váru virðingamenn miklir ok vel auðgir at fje. þórarinn átti þat kenningarnamn, at hann var kallaðr ragabróðir. hann hafði lögsögu eptir hrafn hæingsson. hann var stórvitr maðr. hann bjó at varmalæk, ok áttu þeir glúmr bú saman. glúmr hafði verit lengi í förum. hann var mikill maðr vexti ok sterkr ok fríðr sýnum. ragi var vígamaðr mikill, bróðir þeira. þeir bræðr áttu suðr engey ok laugarnes. þeir bræðr töluðu, glúmr ok þórarinn; ok spurði þórarinn glúm, hvárt hann ætlaði útan, sem hann var vanr. hann svaraði ‘hitt hafða ek nú heldr ætlat at hætta kaupferðum’, ‘hvat er þjer þá í skapi?’ segir þórarinn ‘vill þú biðja þjer konu?’ ‘þat vilda ek’ sagði glúmr ‘ef ek gæta vel fyri mjer sjet’. þá taldi þórarinn upp konur þær, sem váru í borgarfirði úgiptar, ok spurði, ef hann vildi nakkvara eiga af þeim ‘ok mun ek ríða til með þjer’. hann svaraði ‘enga vil ek þessa eiga’. ‘nemn þú þá at því þá er þú vill eiga’ segir þórarinn, glúmr svaraði ‘ef þú vill þat vita, þá heitir hón hallgerðr ok er dóttir höskulds í dölum vestr’. ‘eigi er nú þat sem mælt er’ segir þórarinn ‘at þú látir þjer annars víti at varnaði. gipt var hón manni, ok rjeð hón þeim bana’. glúmr mælti ‘má at hana hendi eigi slík úgipta í annat sinn; ok veit ek víst, at hón ræðr eigi mjer bana. enn ef þú vill mjer nakkvara sæmð veita, þá ríð þú til með mjer at biðja konunnar’. þórarinn mælti ‘ekki mun mega við gera: þat mun verða
fram at koma, sem ætlat er’. opt kom glúmr á um þetta mál við þórarin. enn hann fór lengi undan. enn þar kom um síðir, at þeir sömnuðu at sjer mönnum ok riðu tuttugu saman vestr til dala ok kvámu á höskuldsstaði. ok tók höskuldr vel við þeim. ok váru þeir þar um nóttina. enn snimma um morgininn sendir höskuldr eptir hrúti — ok kom hann þegar — ok var höskuldr úti fyrir, er hann reið í tún. höskuldr segir hrúti, hvat þar var komit manna. ‘hvat munu þeir vilja?’ sagði hrútr. ‘engi hafa þeir erendi enn upp borit fyri mik’ sagði höskuldr. ‘við þik munu þó erendin’ segir hrútr ‘þeir munu biðja hallgerðar — eða hversu munt þú svara?’ ‘hvat þykki þjer ráð?’ sagði höskuldr. ‘vel skalt þú svara ok segja þó kost ok löst á konunni’ segir hrútr. enn í þessu tali þeira bræðra ganga þeir út, gestirnir. höskuldr ok hrútr gengu í mót þeim. fagnaði hrútr vel þórarni ok þeim báðum bræðrum. síðan gengu þeir allir samt á tal. ok mælti þórarinn ‘ek em kominn hingat með glúmi bróður mínum þess erendis at biðja hallgerðar dóttur þinnar, höskuldr, til handa glúmi bróður mínum, skalt þú þat vita, at hann er vel mannaðr’. ‘veit ek þat’ sagði höskuldr ‘at it eruð mikils háttar menn, bræðr. enn ek vil ok segja þjer í mót, at ek rjeð ráði hennar fyrri, ok varð oss þat at mikilli úgæfu’. þórarinn svaraði ‘ekki munu vjer þat láta fyri kaupum standa; því at eigi skal einn eiðr alla verða — ok má þetta verða vel, þó at hitt yrði illa. enda spillti þjóstólfr þar mest um’. þá mælti hrútr ‘gefa munda ek yðr til ráð — ef jer vilið eigi þetta láta fyri ráðum
standa, er áðr hefir orðit um hagi hallgerðar —, at þjóstólfr fari ekki suðr með henni, þó at ráðin takiz, ok veri þar aldri þrim nóttum lengr, nema glúmr lofi, enn falli úheilagr fyri glúmi, ef hann er lengr — enn heimilt á glúmr at lofa þat; enn ekki er þat mitt ráð. skal nú ok eigi svá fara, sem fyrr, at hallgerði sje eigi sagt: skal hón vita allan þenna kaupmála ok sjá glúm ok ráða sjálf, hvárt hón vill eiga hann eða eigi — ok megi hón eigi öðrum kenna, þó at eigi verði vel. skal þetta allt vjelalaust vera’. þórarinn mælti ‘nú er, sem jafnan, at þat mun bezt gegna, at þín ráð sje höfð’. þá var sent eptir hallgerði, ok kom hón þangat ok tvær konur með henni. hón hafði yfir sjer vefjarmöttul blán ok var undir í rauðum skarlats- kyrtli ok silfrbelti um sik; enn hárit tók ofan á bringuna tveim megin, ok drap hón undir belti sjer. hón settiz niðr í milli þeira hrúts ok föður síns. hón kvaddi þá alla góðum orðum ok mælti vel ok sköruliga ok spurði tíðenda. síðan hætti hón at tala. glúmr mælti ‘um kaup við föður þinn höfu vit þórarinn bróðir minn talat — at ek munda fá þín, hallgerðr, ef þat er þinn vili, sem þeira. munt þú nú ok segja, er þú ert kölluð skörungr mikill, hvárt þat er nakkvat nær þínu skapi. enn ef þjer er engi hugr á kaupum við oss, þá vilju vjer ekki um tala’. hallgerðr mælti ‘veit ek, at it eruð mikils háttar menn, bræðr; ok veit ek, at ek mun nú miklu betr gefin enn fyrr. enn vita vil ek, hvat jer hafið um talat, eða hve mjök jer hafið fram mælt málinu. enn svá lítz mjer á þik, at ek mun þjer vel unnandi verða, ef vit komum
skapi saman’. glúmr sagði henni sjálfr allan skildaga ok veik hvergi af ok spurði þá höskuld ok hrút, hvárt hann hermði rjett. höskuldr sagði svá vera. hallgerðr mælti þá ‘svá vel sem þjer hefir farit til mín, faðir, um þetta mál, ok þjer, hrútr, þá vil ek þetta at ykkru ráði gera. ok skal þessi kaupmáli vera, sem it hafið stofnat’. þá mælti hrútr ‘þat þykki mjer ráð, at vit höskuldr nemnim vátta, enn hallgerðr festi sik sjáif, ef lögmanni þykkir þat rjett’. ‘rjett er þat’ sagði þórarinn. síðan váru virð fje hallgerðar, ok skyldi glúmr leggja í mót jafnmikit, ok skyldi vera helmingarfjelag með þeim. glúmr fastnaði sjer þá hallgerði, ok riðu þeir suðr heim. enn höskuldr skyldi hafa boð inni. er nú kyrrt þar til er menn ríða til boðs.
14. Þeir bræðr fjölmenna mjök til veizlunnar ok höfðu valit lið. þeir riðu vestr til dala ok kvámu á höskuldsstaði, ok var þar fjölmenni mikit fyrir. skipuðu þeir höskuldr ok hrútr annan bekk, enn brúðgumi annan. hallgerðr sat á palli ok samði sjer vel. þjóstólfr gekk með reidda öxi ok ljet hit dólgligsta, ok ljet þat engi sem vissi. enn er boði var lokit, fór hallgerðr suðr með þeim. enn er þau kvámu suðr til varmalækjar, þá spurði þórarinn hallgerði, ef hón vildi taka við búráðum. ‘eigi vil ek þat’ segir hón. hallgerðr sat mjök á sjer um vetrinn, ok líkaði við hana ekki illa. enn um várit töluðu þeir um fjárhagi sína, bræðr, ok mælti þórarinn ‘ek vil gefa ykkr upp búit at varmalæk; því at ykkr er þat hægst um hönd. enn ek mun fara suðr í laugarnes ok búa þar.
enn engey skulu vit eiga báðir saman’. glúmr vildi, at svá væri. fór þórarinn suðr byggðum. enn þau bjoggu þar eptir. rjeð hallgerðr sjer hjón. hón var örlynd ok fengsöm. enn um sumarit fæddi hón meybarn. glúmr sagði henni, hvat heita skyldi ‘hana skal kalla eptir föðurmóður minni — ok skal heita þórgerðr — því at hón var komin frá sigurði fafnisbana í föðurætt sína at langfeðgatölu’. mærin var vatni ausin — ok þetta namn gefit. hón óx þar upp ok gerðiz lík móður sinni at yfirlitum. þau sömðuz vel við, glúmr ok hallgerðr; ok fór svá fram um hríð. — þau tíðendi spurðuz ór bjarnarfirði norðan, at svanr hafði róit at veiðiskap um várit, ok kom at þeim austanveðr mikit, ok rak þá upp at veiðilausu — ok týnduz þar. enn fiskimenn þeir er váru í kaldbak þóttuz sjá svan ganga inn í fjallit kaldbakshorn, ok var hánum þar vel fagnat. enn sumir mæltu því í mót ok kváðu engu gegna. enn þat vissu allir, at hann fannz hvártki lífs nje dauðr. enn er hallgerðr spurði þessi tíðendi, þótti henni skaði mikill eptir móðurbróður sinn. — glúmr bauð þórarni at skipta um löndin. hann kveðz eigi þat vilja ‘enn seg þú hallgerði, ef ek lifi þjer lengr, at ek ætla mjer varmalæk’. glúmr segir hallgerði. hón svaraði ‘makligr er þórarinn þess frá oss’.
15. Þjóstólfr hafði barit húskarl höskulds, ok rak höskuldr hann í braut. hann tók hest sinn ok vápn sín ok mælti við höskuld ‘nú mun ek á braut fara ok koma aldri aptr’. ‘allir munu því fagna’ segir höskuldr. þjóstólfr reið til þess er hann kom til varmalækjar. hann hafði þar góðar
viðtökur af hallgerði enn eigi illar af glúmi. hann sagði hallgerði, at faðir hennar hefði hann á braut rekit, ok bað hana ásjá. hón svaraði hánum því, at hón kveðz hánum engu mega heita um þarvist hans fyrr enn hón fyndi glúm. ‘ferr vel með ykkr?’ segir hann. ‘vel er um ástir okkrar’ segir hón. síðan gekk hón til máls við glúm ok lagði hendr upp um háls hánum ok mælti ‘skalt þú veita mjer bæn þá er ek mun biðja þik?’ ‘veita mun ek þjer, ef þjer er sæmð í’ segir hann ‘eða hvers vill þú biðja?’ hón mælti ‘þjóstólfr er rekinn í braut vestan þaðan — ok vilda ek, at þú leyfðir hánum at vera hjer. enn ek vil þó eigi þvert taka, ef þjer er lítit um’. glúmr mælti ‘nú er þjer ferr svá vel, skal ek veita þjer þetta. enn seg, at hann skal í brautu verða, ef hann tekr nakkvat illt til’. hón gengr til þjóstólfs ok segir hánum. hann svaraði ‘nú ferr þjer enn vel, sem ván var at’. síðan var hann þar ok sat á sjer um hríð. enn þar kom, at hann þótti þar öllu spilla. tók hann þá at hlífaz við engan mann, nema við hallgerði. enn hón veitti hánum aldri eptirmæli þá er hann átti við aðra. þórarinn bróðir glúms taldi á við hann, er hann ljet þjóstólf þar vera, ok kvað illa gefaz mundu ok fara enn, sem fyrr, ef hann væri þar. glúmr svaraði vel ok brá þó á sitt ráð.
16. Þat var eitt hvert haust, at heimtur váru illar á fje manna, ok var glúmi vant margra geldinga. þá mælti glúmr við þjóstólf ‘gakk þú á fjall með húskörlum mínum — ok vitið, ef jer finnið nakkvat af sauðum’. ‘ekki eru mjer fjárleitir hentar’
sagði þjóstólfr ‘enda er þat ærit eitt til, at ek vil eigi ganga í spor þrælum þínum; ok far þú sjálfr, ok mun ek þá fara með þjer’. þetta varð þeim at orðum mjök. hallgerðr sat úti, ok var á veðr gott. glúmr gekk at henni ok mælti ‘illt höfu vit þjóstólfr nú saman átt, ok munu vit skamma stund saman búa’ ok sagði henni allt þat er þeir höfðu við ræðz. hallgerðr mælti þá eptir þjóstólfi, ok varð þeim þá mjök at orðum. glúmr drap til hennar hendi sinni ok mælti ‘ekki deili ek við þik lengr’ ok gekk síðan í braut. hón unni hánum mikit ok mátti eigi stilla sik ok grjet hástöfum. þjóstólfr gekk at henni ok mælti ‘sárt ert þú leikin, ok skyldi eigi svá opt’. ‘ekki skalt þú þessa hefna’ segir hón ‘ok engan hlut í eiga, hversu sem með okkr ferr’. hann gekk í braut ok glotti við.
17. Glúmr kvaddi menn til ferðar með sjer, ok bjóz þjóstólfr með glúmi. þeir fóru upp reykjardal hinn syðra ok upp hjá baugagili ok upp til þverfells ok skipta þar liðinu — ok fóru sumir í skorradalsleit, enn suma sendi hann suðr til súlna. ok fundu þeir allir fjölda fjár. svá kom, at þeir váru tveir sjer, glúmr ok þjóstólfr. þeir gengu suðr frá þverfelli ok fundu þar sauði skjarra ok eltu sunnan at fjallinu. kvámuz sauðirnir upp á fjallit fyri þeim. ámælti þá hvárr þeira öðrum — ok mælti þjóstólfr við glúm, at hann mundi til engis hafa afla annars enn brölta á maga hallgerði. glúmr mælti ‘án er illt gengi, nema heiman hafi. ek skal taka hæðiyrði af þjer, þar sem þú ert þræll fastr á fótum’. þjóstólfr mælti ‘þat skalt
þú eiga til at segja, at ek em eigi þræll; því at ek skal hvergi undan þjer láta’. þá reiddiz glúmr ok hjó til þjóstólfs með saxi. enn hann brá við öxinni, ok kom í fetann ok beit í ofan um tvá fingr. þjóstólfr hjó með öxinni í móti, ok kom á öxlina ok tók í sundr axlarbeinit ok viðbeinat, ok blæddi inn ór sárinu. glúmr greip til þjóstólfs annarri hendi svá fast, at hann fjell við. glúmr mátti ekki halda; því at dauðinn fór á hann. þjóstólfr huldi hræ hans með grjóti ok tók af hánum gullhring. hann gekk þar til, er hann kom til varmalækjar. hallgerðr var úti ok sá, at blóðug var öxin. hann kastaði til hennar gullhringinum. hón mælti ‘hvat segir þú tíðenda? eða hví er öx þín blóðug?’ hann svaraði ‘eigi veit ek, hversu þjer mun þykkja: ek segi þjer víg glúms’. ‘þú munt því valda’ segir hón. ‘svá er’ segir hann. hón hló at ok mælti ‘eigi ert þú engi í leikinum’. hann mælti ‘hvert ráð sjer þú fyri mjer nú?’ ‘far þú til hrúts föðurbróður míns’ segir hón ‘ok sjái hann fyri þjer’. ‘eigi veit ek’ sagði þjóstólfr ‘hvárt þetta er heilræði; enn þó skal ek þínum ráðum fram fara um þetta mál’. tók hann þá hest sinn ok reið á braut ok lýkr eigi ferð sinni fyrr enn hann kom á hrútsstaði um nótt. hann bindr hest sinn á bak húsum — gengr síðan at durum ok lýstr á högg mikit. eptir þat gengr hann norðr um húsin. hrútr hafði vakat ok kippti uppháfum skóm á fætr sjer, fór í treyju ok tók sverð í hönd sjer. hann vafði möttli um vinstri hönd sjer ok upp um handlegginn. menn vöknuðu við, er hann gekk út. hann gekk norðr um vegginn
ok sá þar mann mikinn ok kenndi, at þar var þjóstólfr. hrútr spurði tíðenda. ‘ek segi þjer víg glúms’ segir þjóstólfr. ‘hverr veldr því?’ segir hrútr. ‘ek vá hann’ segir þjóstólfr. ‘hví reitt þú hingat?’ segir hrútr. ‘hallgerðr sendi mik til þín’ segir þjóstólfr. ‘eigi veldr hón þessu þá’ segir hrútr ok brá sverðinu. þetta sá þjóstólfr ok vill eigi verða seinni ok höggr þegar til hrúts. hrútr bráz skjótt undan höggvinu ok laust vinstri hendi útan á hlýr öxinni svá snart, at öxin hraut ór hendi þjóstólfi. hrútr hjó með hægri hendi á fót þjóstólfs fyrir ofan knjeit ok hljóp at hánum við ok hratt hánum. fjell þjóstólfr á bak aptr, enn fótrinn loddi. þá hjó hrútr annat högg hann til bana, ok kom þat í höfuðit. þá kvámu út húskarlar hrúts ok sá verks of merki. hrútr ljet færa þjóstólf í braut ok hylja hræ hans. síðan fór hrútr at finna höskuld ok sagði hánum víg glúms ok svá þjóstólfs. hánum þótti skaði mikill at um glúm, enn þakkaði hánum vígit þjóstólfs. — nú er þar til máls at taka, at þórarinn ragabróðir spyrr lát glúms bróður síns. ríðr hann við tólfta mann vestr til dala ok kom a höskuldsstaði. höskuldr tók báðum höndum við hánum, ok er hann þar um nóttina. höskuldr sendir þegar eptir hrúti, at hann kvæmi þangat. hann fór þegar. ok um daginn eptir töluðu þeir mart um látit glúms. þórarinn mælti ‘vill þú nökkuru bæta mjer bróðurinn? því at ek hefi mikils misst’. höskuldr svaraði ‘eigi drap ek bróður þinn, ok eigi rjeð dóttir mín hánum bana; enn þegar hrútr vissi, þá drap hann þjóstólf’. þá þagnaði þórarinn, ok þótti
vandaz málit. hrútr mælti ‘geru vit góða ferð hans — hann hefir víst mikils misst — ok mun þat vel fyri mælaz, ok gefum hánum gjafar, ok sje hann vinr okkarr alla æfi síðan’. ok fór þetta fram, at þeir gáfu hánum gjafar, bræðr. ok reið hann suðr aptr. þau hallgerðr skiptu um bústaði um várit — ok fór hón suðr á laugarnes, enn hann til varmalækjar. ok er þórarinn ór sögunni.
18. Nú er þar til máls at taka, at mörðr gígja tók sótt ok andaðiz; ok þótti þat skaði mikill. unnr dóttir hans tók fje allt eptir hann. hón var þá úgefin í annat sinn. hón var örlynd mjök ok úforsjál um fjárhagi, ok tók at eyðaz fyrir henni lausafjeit svá at hón átti ekki nema lönd ok gripi.
19. Gunnarr hjet maðr. hann var frændi unnar. rannveig hjet móðir hans ok var sigfúss dóttir, sighvats-sonar hins rauða. hann var veginn við sandhólaferju. faðir gunnars hjet hámundr ok var sonr gunnars baugssonar. við þann er kennt gunnarsholt. móðir hámundar hjet hrafnhildr. hón var stórólfs dóttir, hæingssonar. stórólfr var bróðir hrafns lögsögumanns. sonr stórólfs var ormr hinn sterki. gunnarr hámundarson bjó at hlíðarenda í fljótshlíð. hann var mikill maðr vexti ok sterkr ok allra manna bezt vígr. hann hjó báðum höndum ok skaut, ef hann vildi; ok hann vá svá skjótt með sverði, at þrjú þóttu á lopti at sjá. hann skaut manna bezt af boga ok hæfði allt þat er hann skaut til. hann hljóp meir enn hæð sína með öllum herklæðum ok eigi skemmra aptr enn fram fyri sik. hann var syndr sem selr. ok eigi var
sá leikr, at nakkvarr þyrfti við hann at keppa. ok hefir svá verit sagt, at engi væri hans jafningi. hann var vænn at yfirliti ok ljóslitaðr — rjett nefit ok hafit upp í framanvert — bláeygr ok snareygr ok rjóðr í kinnum: hárit mikit, gult, ok fór vel. manna var hann kurteisastr, harðgörr í öllu, ráðhollr ok góðgjarn, mildr ok stilltr vel, vinfastr ok vinavandr. hann var vel auðigr at fje. bróðir hans hjet kolskeggr. hann var mikill maðr ok sterkr, drengr góðr ok öruggr í öllu. annarr bróðir hans hjet hjörtr. hann var þá í barnæsku. ormr skógarnef var bróðir gunnars laungetinn. ok er hann ekki við þessa sögu. arngunnr hjet systir gunnars. hana átti hróarr tungugoði, sonr una hins úborna, garðarssonar. sá fann ísland. sonr arngunnar var hámundr halti, er bjó á hámundarstöðum.
20. Njáll hjet maðr. hann var sonr þórgeirs gollnis, úfeigssonar. móðir njáls hjet ásgerðr. hón var dóttir áskels hersis hins úmálga. hón hafði komit út hingat til íslands ok numit land fyrir austan markarfljót, milli öldusteins ok seljalandsmúla. sonr hennar var holtaþórir, faðir þeira þórleifs kráks, er skógverjar eru frá komnir, ok þórgríms hins mikla ok þórgeirs skorargeirs. njáll bjó at bergþórshváli í landeyjum. annat bú átti hann í þórólfsfelli. njáll var vel auðigr at fje ok vænn maðr yfirlits. enn sá hlutr varð á ráði hans, at hánum óx eigi skegg. hann var lögmaðr svá mikill, at engi var hans jafningi, vitr ok forspár, heilráðr ok góðgjarn — ok varð allt at ráði þat er hann rjeð mönnum —, hógværr ok drenglyndr, langsýnn ok langminnigr. hann leysti hvers manns
vandræði, er á hans fund kom. bergþóra hjet kona hans. hón var skarphjeðins dóttir, kvennskörungr mikill ok drengr góðr ok nakkvat skaphörð. þau njáll áttu sex börn, þrjá sonu ok þrjár dætr. ok koma þeir allir við þessa sögu.
21. Nú er þar til máls at taka, er unnr hefir látit allt lausafjeit. hón gerði heiman ferð sína til hlíðarenda, ok tók gunnarr vel við frændkonu sinni, ok var hón þar um nóttina. um daginn eptir sátu þau úti ok töluðu. kom þar niðr tal hennar, at hón sagði hánum, hversu þungt henni fjell til fjár. ‘illa er þat’ sagði hann. ‘hver órræði vill þú veita mjer?’ sagði hón. hann svaraði ‘haf þú fje svá mikit, sem þú þarft, er ek á á leigustöðum’. ‘eigi vil ek þat’ segir hón ‘at eyða fje þínu’. ‘hversu vill þú þá?’ segir hann. ‘ek vil, at þú heimtir fje mitt undan hrúti’ segir hón. ‘eigi þykki mjer þat vænt’ segir hann ‘þar er faðir þinn fjekk eigi heimt; ok var hann lögmaðr mikill, enn ek kann lítt til laga’. hón svaraði ‘meir þreytti hrútr þat með kappi, enn með lögum; enn faðir minn var gamall — ok þótti mönnum því þat ráð, at þeir þreytti þat ekki með sjer. enda er sá engi minn frændi, at gangi í þetta mál, er þú hefir eigi þrek til’. ‘þora mun ek’ segir hann ‘at heimta fje þetta; enn eigi veit ek, hversu upp skal taka málit’. hón svaraði ‘far þú ok finn njál at bergþórshváli. hann mun ráðin kunna til at leggja. er hann ok vinr þinn mikill’. ‘ván er mjer, at hann ráði mjer heilt sem öllum öðrum’ segir hann. svá lauk með þeim, at gunnarr tók við málinu enn fjekk henni fje til bús síns, sem hón þurfti. ok
fór hón heim síðan. gunnarr ríðr nú at finna njál, ok tók hann við hánum vel — ok gengu þegar á tal. gunnarr mælti ‘heilræði em ek kominn at sækja at þjer’. njáll svaraði ‘margir eru þess vinir mínir makligir, at ek leggja til þat sem heilt er; enn ætla ek, at ek leggja mesta stund á við þik’. gunnarr mælti ‘ek vil gera þjer kunnigt, at ek hefi tekit fjárheimtu af unni á hrút’. ‘þat er mikit vandamál’ segir njáll ‘ok mikil hætta, hversu ferr. enn þó mun ek til leggja með þjer þat er mjer þykkir vænst; ok mun þat endaz, ef þú bregðr hvergi af; enn líf þitt er í hættu, ef þú gerir eigi svá’. ‘hvergi skal ek af bregða’ segir gunnarr. þá þagði njáll nakkvara stund ok mælti síðan ‘hugsat hefi ek málit, ok mun þat duga’.
22. ‘Nú skalt þú ríða heiman við hinn þriðja mann. skalt þú hafa váskufl ýztan klæða ok undir söluváðarkyrtil mórenndan. þar skalt þú hafa undir hin góðu klæði þín ok taparöxi í hendi. tvá hesta skal hafa hverr yðvarr — aðra feita enn aðra magra. þú skalt hafa hjeðan smíði. jer skuluð ríða þegar á morgin. ok er jer komið yfir hvítá vestr, þá skalt þú láta slota hatt þinn mjök. þá mun eptir spurt, hverr sá sje hinn mikli maðr. förunautar þínir skulu segja, at þar sje kaupahjeðinn hinn mikli, eyfirzkr maðr, ok fari með smíði. hann er maðr skapillr ok margmæltr — þykkiz einn vita allt. hann rekr aptr kaup sín optliga ok flýgr á menn, þegar er eigi er svá gört, sem hann vill. þú skalt ríða vestr til borgarfjarðar ok láta þá falt hvarvetna smíðit ok reka aptr kaupin mjök. þá mun sá orðrómr á leggjaz, at kaupahjeðinn sje
manna verstr viðfangs ok sízt sje logit frá hánum. þú skalt ríða til norðrárdals ok svá til hrútafjarðar ok til laxárdals ok til þess er þú kemr á höskuldsstaði. þar skalt þú vera um nótt ok sitja útarliga ok drepa niðr höfði. höskuldr mun mæla, at ekki skyli eiga við kaupahjeðin, ok segja, at hann sje úvinveittr. síðan munt þú fara í braut um morgininn eptir ok koma á næsta bæ hjá hrútsstöðum. þar skalt þú láta falt smíðit ok hafa þat uppi af, er verst er, ok berja í brestina. búandi mun at hyggja, ok mun hann finna brestina. þú skalt hnykkja af hánum ok mæla illt við hann. hann mun segja, at þat sje ván, at þú gefiz hánum eigi vel “er þú gefz öllum öðrum illa”. þá skalt þú fljúga á hann, þó at þú sjer því úvanr; ok stillt þó aflinu, at þú verðir eigi kenndr ok ekki sje grunat. þá mun sendr maðr á hrútsstaði at segja hrúti, at betra mun at skilja ykkr. hann mun þegar senda eptir þjer; enn þú skalt ok þegar fara. þjer mun skipat á hinn úæðra bekk gegnt öndugi hrúts. þú skalt kveðja hann. hann mun vel taka þjer ok spyrja, hvárt þú sjer norðlenzkr. þú skalt segja, at þú sjer eyfirzkr maðr. hann mun spyrja, hvárt þar sje allmargir ágætismenn. “ærinn hafa þeir klækiskap” skalt þú segja. “er þjer kunnigt til reykjardals?” mun hann segja. “kunnigt er mjer um allt ísland” skalt þú segja. “eru í reykjardal kappar miklir?” mun hann segja. “þjófar eru þar ok illmenni” skalt þú segja. þá mun hrútr hlæja ok þykkja gaman at. munuð it þá tala um menn í austfirðingafjórðungi; ok skalt þú öllum legga nakkvat ámæli. tal ykkat mun
koma á rangárvöllu. þá skalt þú segja, at þar sje sízt mannval, síðan mörðr gígja var dauðr. þú skalt kveða vísur nakkvarar — því at þú ert skáld gott — ok mun hrúti þykkja gaman at. hann mun spyrja, hvat þú færir til þess, at eigi megi koma maðr í stað hans. þú skalt því svara, at hann var maðr svá vitr ok svá mikill laga-maðr ok málafylgju “at aldri varð á um hans höfðingskap”. hann mun spyrja, hvárt þjer sje nakkvat af kunnigt “hversu fór með okkr”. “kunnigt er mjer” skalt þú segja “at hann tók af þjer konuna, enn þú hafðir ekki”. þá mun hrútr svara “þótti þjer ekki á verða fyrir hánum, er hann náði eigi fjenu enn bjó þó til málit?” “hjer má ek þjer vel svara” skalt þú segja “þú skoraðir hánum til einvígis; enn hann var maðr gamall, ok rjeðu vinir hans hánum, at hann berðiz eigi við þik. ok drap svá niðr málinu”. “mælta ek þat” mun hrútr segja “ok þótti þat heimskum mönnum sem lög væri; enn málit mátti þó upp taka á öðru þingi, ef hann hefði þrek til haft”. “veit ek þat” skalt þú segja. hann mun þá spyrja þik “kannt þú nakkvat í lögum?” “kunna þótta ek norðr þar” skalt þú segja “enn þó munt þú segja mjer verða, hversu málit skyldi upp taka”. hrútr mun mæla “at hverju máli vill þú spyrja?” “at því” skalt þú segja “er mik skiptir engu hversu upp skal — taka fjárheimtuna unnar”. “stefna skal málinu svá at ek heyra á eða at lögheimili mínu” mun hrútr segja. “stefn þú nú þá” skalt þú segja “enn ek mun í annat sinn”. þá mun hrútr stefna; ok skalt þú at því vandliga hyggja, hver atkvæði
hann hefir. þá mun hrútr mæla, at þú skylir stefna. þú skalt þá stefna; ok skal rangt svá at eigi sje meir enn annat hvert orð rjett. þá mun hrútr hlæja — ok mun hann þá ekki gruna — enn mæla þó, at fátt sje rjett í. þú skalt kenna förunautum þínum, at þeir fyri glapit þik. þá skalt þú biðja hrút, at hann mæli fyri þjer, ok at hann leyfi, at þú stefnir í annat sinn ok mælir eptir hánum. hann mun leyfa þjer ok stefna sjálfr málinu. þú skalt þegar stefna eptir ok mæla þá rjett ok spyrja hrút, hvárt rjett sje stefnt. hann mun segja þjer, at eigi megi þat únýta. þá skalt þú mæla hátt, svá at förunautar þínir heyri “stefni ek handseldri sök unnar marðardóttur”. enn þegar er menn eru sofnaðir, þá skuluð jer upp standa — ok fara hljóðliga — ganga út ok bera söðla yðra í haga til hinna feitu hestanna ok ríða þeim enn láta hina eptir. jer skuluð ríða upp ór búfjárhögum ok vera þar þrjár nætr. svá nökkuru mun yðvar leita farit lengi. síðan skuluð jer ríða heim suðr — ok ríða um nætr enn liggja um daga. enn vjer munum fara til þings ok veita at málunum’. gunnarr þakkaði hánum ok reið heim fyrst.
23. Gunnarr reið heiman tveim nóttum síðar ok tveir menn með hánum. þeir riðu þar til er þeir kvámu á bláskógaheiði. þar riðu menn í móti þeim ok spurðu, hverr sá væri hinn mikli maðr, er svá lítt var sýndr. förunautar hans sögðu, at þar var kaupahjeðinn hinn mikli. þeir svöruðu ‘eigi er þar hins verra eptir ván, er slíkr ferr fyri’. hjeðinn ljet þegar sem hann myndi á þá ráða; enn
þó fóru hvárir leið sína. gunnarr fór með öllu sem fyrir hann var lagt ok var á höskuldsstöðum um nótt ok fór þaðan ofan eptir dal ok kom á næsta bæ hjá hrútsstöðum. þar ljet hann falt smíðit ok seldi þrjá smíðisgripi. búandi fann, at á var smíðinu, ok kallaði fals í. hjeðinn rjeð þegar á búanda. þat var sagt hrúti; ok sendi hann eptir hjeðni. hann fór þegar á fund hrúts ok hafði þar góðar viðtökur. skipaði hrútr hánum gegnt sjer. ok fór orðtak þeira sem njáll gat til. enn er talit kom á rangárvöllu ok hrútr frjetti þar at mönnum, þá kvað hjeðinn vísu þessa
rútr mælti þá ‘skáld ert þú hjeðinn — enn hefir þú heyrt, hversu fór með okkr merði?’ hjeðinn kvað þá enn vísu
þá sagði hrútr hánum, hversu upp skyldi taka málit, ok stefndi fyri málinu. enn hann mælti eptir ok stefndi rangt. þá brosti hrútr ok grunaði ekki. þá mælti hann, at hrútr skyldi stefna í annat sinn. svá gerði hrútr. hjeðinn stefndi þá í annat sinn ok stefndi þá rjett ok vitnaði undir förunauta sína, at hann stefndi handseldri sök unnar marðardóttur. hann fór til svefns um kveldit, sem aðrir menn. enn er hrútr var sofnaðr, tóku þeir föng sín ok höfðu til hesta sinna, ríða síðan yfir ána ok svá fram hjarðarholts megin, þar til er þraut dalinn, ok eru þar í fjöllum þeim millum haukadalsskarðs ok kvámu sjer þar, er eigi mátti finna þá fyrr enn riðit væri at þeim. söðlar þeira ok vápn höfðu varðveitt verit í smiðju, svá at þeir máttu sjálfir út ná. urðu því engir menn varir við brautferð þeira. þessa nótt öndverða vaknaði höskuldr á höskuldsstöðum ok vakði upp alla heimamenn sína. ‘ek vil segja yðr draum minn’ segir hann ‘ek þóttumz sjá bjarndýri mikit ganga út ór húsunum — ok vissa ek, at eigi fannz þessa dýrs maki — ok fylgðu því húnar tveir, ok vildu þeir vel dýrinu. þat stefndi til hrútsstaða ok gekk þar inn í húsin. síðan vaknaða ek. nú vil ek spyrja yðr, hvat jer sáð til hins mikla manns’. einn maðr svaraði hánum ‘þat sá ek, at fram undan ermi hans kom eitt gullhlað ok rautt klæði, enn á hinni hægri hendi hafði hann gullhring’. höskuldr mælti ‘þetta er engis manns fylgja nema gunnars frá hlíðarenda. þykkjumz ek nú sjá allt eptir, ok skulu vjer nú ríða á hrútsstaði’. þeir gengu út allir ok fóru á
hrútsstaði ok drápu á dyrr. enn maðr gekk út ok lauk upp hurðinni. þeir gengu þegar inn. hrútr lá í lokrekkju ok spyrr, hverir komnir eru. höskuldr sagði til sín ok spurði, hvat þar væri gesta. hann svarar ‘hjer er kaupahjeðinn’. höskuldr mælti ‘breiðari mun um bakit; því at ek get hjer verit hafa gunnar frá hlíðarenda’. ‘þá mun hjer slægleiksmunr orðit hafa’ segir hrútr. ‘hvat er at orðit?’ segir höskuldr. ‘ek sagða hánum, hversu upp skyldi taka fjárheimtuna unnar. ok stefnda ek mjer sjálfr, enn hann stefndi eptir; ok mun hann þann hafa málatilbúnaðinn, ok er sá rjettr’. ‘mikill er vizkumunr orðinn’ segir höskuldr ‘ok mun eigi gunnarr einn hafa um ráðit. njáll mun þessi ráð hafa til lagit; því at engi er hans maki at viti’. þeir leita nú hjeðins, ok er hann allr í brautu. þeir sömnuðu liði ok leituðu þeira þrjá daga ok þrjár nætr ok fundu þá eigi. gunnarr reið til haukadals ór fjallinu ok fyrir austan skarð ok svá til holtavörðuheiðar ok ljetti eigi fyrr enn hann kom heim. hann fann njál ok sagði hánum, at vel hafði dugat ráðit.
24. Gunnarr reið til alþingis. þeir hrútr ok höskuldr riðu ok til þings ok fjölmenntu mjök. gunnarr sækir mál þetta á þingi. hann kvaddi búa til máls — ok höfðu þeir hrútr ætlat at veita hánum atgöngu enn treystuz eigi. síðan gekk gunnarr at breiðfirðingadómi ok bauð hrúti at hlýða til eiðspjalls síns ok framsögu sakar ok sóknargagna allra. eptir þat vann hann eið ok sagði fram sök. síðan ljet hann bera stefnuvætti — þá sakartökuvætti. njáll var eigi við dóminn. nú
sótti gunnarr málit þar til er hann bauð til varna. hrútr nemndi vátta ok sagði únýtt málit ok sagði hann misst hafa þeira þriggja váttorða, er í dóminn áttu at koma — eitt þat er nemnt var fyri rekkjustokki, annat fyri karldurum, þriðja at lögbergi. njáll var þá kominn til dómsins ok kveðz borgit munu geta málinu ok sökinni, ef þeir vildi þat þreyta. ‘eigi vil ek þat’ sagði gunnarr ‘ek skal gera hrúti slíkan, sem hann gerði merði fænda mínum. eða hvárt eru þeir bræðr svá nær, hrútr ok höskuldr, at þeir megi heyra mál mitt?’ ‘heyra megu vit’ segir hrútr ‘eða hvat vill þú?’ gunnarr mælti ‘þeir sje heyrandi váttar, er hjá eru, at ek skora þjer, hrútr, til hólmgöngu. ok skalt þú berjaz við mik í dag í hólmi þeim, er hjer er í öxará. enn ef þú vill eigi berjaz, þá greið þú út fjeit allt í dag’. þá kvað gunnarr vísu
síðan gekk gunnarr frá dóminum með öllu liði sínu. þeir höskuldr ok hrútr gengu ok heim. ok var málit hvártki sótt nje varit þaðan af. hrútr mælti, er hann kom inn í búðina ‘þat hefir mik aldri hent. at sá nakkvarr maðr hafi mjer einvígi boðit, at ek hafa undan gengit’. ‘þat munt þú ætla at berjaz’ segir höskuldr ‘enn eigi skal þat, et ek
ræð — því at eigi ferr þjer nær við gunnar, enn merði myndi við þik — ok skulu vit heldr greiða fjeit báðir saman gunnari’. síðan spurðu þeir bræðr búendr, hvat þeir vildi til leggja. þeir svöruðu allir, at þeir myndi til leggja slíkt sem hrútr vildi. ‘göngum þá’ segir höskuldr ‘til búðar gunnars ok greiðum af höndum fjeit’. þeir gengu til búðar gunnars ok kölluðu hann út. hann gekk út í búðardyrrnar ok menn með hánum. höskuldr mælti ‘nú er at taka við fjenu’. gunnarr mælti ‘greiði nú þá. ek em búinn við at taka’. þeir greiddu fjeit allt vel af hendi. þá mælti höskuldr ‘njót þú nú sem þú hefir aflat’. gunnarr kvað þá vísu þessa
‘illa mun þjer launat vera’ segir hrútr. ‘ferr þat sem má’ segir gunnarr. þeir höskuldr gengu heim til búðar sinnar, ok var hánum mikit í skapi ok mælti til hrúts ‘hvárt mun gunnari aldri hefnaz þessi újafnaðr?’ ‘eigi mun þat’ segir hrútr ‘hefnaz mun hánum víst, ok mun oss verða í því engi hefnd nje frami. enn þó er þat líkast, at hann snúiz til várrar ættar um vinfengit’. hættu þeir þá talinu. gunnarr sýndi njáli fjeit. njáll mælti ‘vel hefir nú vegnat’ sagði hann. ‘ok hefir af
þjer til leitt’ segir gunnarr. menn riðu heim af þingi, ok hafði gunnarr hina mestu sæmð af málinu. gunnarr færði fjeit allt unni, ok vildi hann ekki af hafa — enn kveðz meira heimta þykkjaz eiga at henni síðan, eða at hennar frændum, enn at öðrum mönnum. hón kvað þat svá vera.
25. Valgarðr hjet maðr. hann bjó at hofi við rangá. hann var sonr jörundar goða, hrafns-sonar hins heimska, valgarðs-sonar, æfars-sonar, vemundar-sonar orðlokars, þórólfs-sonar vaganefs, þrándar-sonar hins gamla, haralds-sonar hilditannar, hræreks-sonar slöngvanbauga. móðir haralds hilditannar var auðr, dóttir ívars víðfaðma, hálfdanar-sonar hins snjalla. bróðir valgarðs hins grá var úlfr örgoði, er sturlungar eru frá komnir ok oddaverjar. úlfr örgoði var faðir svarts, föður loðmundar, föður sigfúss, föður sæmundar hins fróða. loðmundr svartsson var faðir gríms, föður svertings, föður vígdísar, móður sturlu í hvammi. enn frá valgarði er kominn kolbeinn ungi. þeir bræðr úlfr örgoði ok valgarðr hinn grái fóru at biðja unnar, ok giptiz hón valgarði án ráði allra frænda sinna. enn þat þótti gunnari illa ok njáli ok mörgum öðrum; því at valgarðr var maðr grályndr ok úvinsæll. þau gátu sjer son, er mörðr hjet; ok er sá lengi við þessa sögu. þá er hann var fullkominn at aldri, var hann illa til frænda sinna ok einna verst til gunnars. hann var slægr í skapferðum ok illgjarn í ráðum.
Nú skal nemna sonu njáls. skarphjeðinn hjet hinn ellsti. hann var mikill maðr vexti ok styrkr, vígr vel, syndr sem selr, manna fóthvatastr, skjótráðr
ok öruggr, gagnorðr ok skjótorðr ok skáld gott, enn þó löngum vel stilltr. hann var jarpr á hár — ok sveipr í hárinu —, eygðr vel, fölleitr ok skarpleitr — liðr á nefi ok lá hátt tanngarðrinn —, munnljótr nakkvat ok þó manna hermannligastr. grímr hjet annarr sonr njáls. hann var svartr á hár ok þó fríðari sýnum enn skarphjeðinn ok var bæði mikill ok sterkr. helgi hjet hinn þriði sonr njáls. hann var fríðr maðr sýnum ok hærðr vel. hann var sterkr maðr ok vel vígr. hann var vitr maðr ok stilltr vel. allir váru þeir úkvángaðir synir njáls. höskuldr hjet hinn fjórði sonr njáls. hann var laungetinn. móðir hans hjet hróðný ok var höskuldsdóttir, systir ingjalds frá keldum. njáll spurði skarphjeðin, ef hann vildi kvángaz. hann bað föður sinn ráða. bað njáll þá til handa hánum þórhildar, dóttur hrafns ór þórólfsfelli — ok átti hann því þar annat bú síðan. skarphjeðinn fjekk þórhildar ok var þó vistum með föður sínum. til handa grími bað hann ástríðar af djúpárbakka. hón var ekkja ok auðig mjök. grímr fjekk hennar ok var þó með njáli.
26. Ásgrímr hjet maðr, hann var elliðagríms-son, ásgríms-sonar, öndótts-sonar kráku. móðir hans hjet jórunn ok var teits-dóttir. ketil-*bjarnar-sonar hins gamla frá mosfelli. móðir teits var helga, dóttir þórðar skeggja, hrapps-sonar, bjarnar-sonar bunu, gríms-sonar hersis ór sogni. móðir jórunnar var álof, dóttir böðvars hersis, víkingakára-sonar, bróðir ásgríms elliðagríms-sonar hjet sigfúss. hans dóttir var þórgerðr, móðir sigfúss, föður sæmundar hins fróða. gaukr trandils-*
*son var fóstbróðir ásgríms, er fræknastr maðr hefir verit ok bezt at sjer görr. þar varð illa með þeim ásgrími; því at ásgrímr varð banamaðr gauks. ásgrímr átti tvá sonu, ok hjet hvárrtveggi þórhallr. þeir váru báðir efniligir menn. grímr hjet ok sonr ásgríms, enn þórhalla dóttir. hón var kvenna fríðust ok kurteisust ok vel at sjer gör í öllu. njáll kom at máli við helga son sinn ok mælti ‘hugat hefi ek þjer kvánfang, frændi, ef þú vill at mínu ráði gera’. ‘þat vil ek víst’ segir hann ‘því at ek veit, at bæði er, at þú vill vel, enda kannt þú vel. eða hvar hefir þú á stofnat?’ njáll svaraði ‘vit skulum biðja dóttur ásgríms elliðagrímssonar; því at sá er kostr beztr’.
27. Lítlu síðar fara þeir ok báðu konunnar — riðu vestr yfir þjórsá ok fóru þar til er þeir kvámu í tungu. ásgrímr var heima ok tók við þeim vel — ok váru þar um nóttina. enn um daginn gengu þeir á tal. þá vakði njáll til um bónorðit ok bað þórhöllu til handa helga syni sínum. ásgrímr svaraði því máli vel ok sagði eigi þá menn vera, at hann væri fúsari við at kaupa enn þá. síðan töluðu þeir um málit; ok lauk svá, at ásgrímr festi helga dóttur sína, ok var kveðit á brúðhlaupsstefnu. gunnarr var at veizlu þessi ok margir aðrir hinir beztu menn. enn eptir veizluna bauð njáll þórhalli ásgrímssyni til fóstrs. ok fór hann til hans ok var með hánum lengi síðan. hann unni meira njáli enn föður sínum. njáll kenndi hánum lög svá at hann varð mestr lögmaðr á íslandi.
28. Skip kom út í arnarbælisós — ok stýrði skipinu hallvarðr hvíti, víkverskr maðr. hann fór til vistar til hlíðarenda ok var með gunnari um vetrinn — ok bað hann jafnan, at hann skyldi fara útan. gunnarr talaði fátt um ok tók á engu úlíkliga. ok um várit fór hann til bergþórshváls ok spurði njál, hvje ráðligt hánum þætti, at hann færi útan. ‘ráðligt þykki mjer þat’ segir njáll ‘munt þú þjer þar vel koma, sem þú ert’. ‘vill þú nakkvat taka við fjárfari mínu’ segir gunnarr ‘meðan ek em í brautu? því at ek vil, at kolskeggr bróðir minn fari með mjer; enn ek vilda, at þú sæir um búit meðan með móður minni’. ‘ekki skal þat við nema’ segir njáll ‘allt skal ek styðja þik um þat, er þú vill’. ‘vel mun þjer fara’ segir gunnarr. ríðr hann þá heim. austmaðr kom enn á tal við gunnar, at hann myndi útan fara. gunnarr spyrr, ef hann hefði nakkvat siglt til annarra landa. hann kveðz siglt hafa til landa þeira allra, er váru meðal norvegs ok garðaríkis ‘ok svá hefi ek siglt til bjarmalands’. ‘vill þú sigla með mjer í austrveg?’ segir gunnarr. ‘þat vil ek víst’ segir hann. síðan rjeð gunnarr útanferð sína með hánum. njáll tók við öllu fjárfari gunnars.
29. Gunnarr fór útan ok kolskeggr bróðir hans með hánum. þeir sigldu til túnbergs ok váru þar um vetrinn. þá var orðit höfðingjaskipti í norvegi. var þá dauðr haraldr gráfeldr ok gunnhildr. rjeð þá ríki hákon jarl sigurðarson, hákonar-sonar, grjótgarðs-sonar. móðir hans hjet bergljót ok var dóttir þóris jarls þegjanda. móðir hennar hjet álof árbót ok var dóttir haralds hins hárfagra.
hallvarðr spurði gunnar, ef hann vildi ráðaz til hákonar jarls. ‘eigi vil ek þat’ segir gunnarr. ‘átt þú nakkvat langskip?’ segir gunnarr. ‘á ek tvau’ segir hallvarðr. ‘þá vilda ek, at vit færim í hernað’ segir gunnarr ‘ok rjeðim menn til með okkr’. ‘þat vil ek þá’ segir hallvarðr. síðan fóru þeir til víkrinnar ok tóku þar skip tvau ok bjogguz þaðan. þeim varð gott til manna; því at mikil ágæti váru sögð frá gunnari. ‘hvert vill þú nú halda?’ segir gunnarr. ‘fyrst suðr í hísing’ segir hallvarðr ‘á fund ölvis frænda míns’. ‘hvat vill þú hánum?’ segir gunnarr. ‘hann er drengr góðr’ segir hallvarðr ‘ok mun hann fá okkr nakkvarn styrk til ferðarinnar’. ‘föru vit þangat þá’ segir gunnarr. þegar er þeir váru búnir, hjeldu þeir austr til hísingar ok höfðu þar góðar viðtökur. skamma stund hafði gunnarr þar verit áðr ölvi fannz mikit um hann. ölvir spurði um ferð hans. hallvarðr segir, at gunnarr vill í hernað ok afla sjer fjár. ‘þat er engi ætlan’ segir ölvir ‘þar sem it hafið lið ekki.’ ‘nú mátt þú ok við auka’ segir hallvarðr. ‘ek ætla gott at styrkja gunnar at nökkuru’ segir ölvir ‘ok þó at þú eigir frændsymi at telja við mik, þá þykki mjer þó meiri slægr til hans’. ‘hvat vill þú nú þá til leggja?’ segir hallvarðr. ‘langskip tvau — annat tvítugsessu, enn annat þrítugessu’ segir ölvir. ‘hverir skulu þar á?’ segir hallvarðr. ‘ek skal skipa húskörlum mínum annat, enn búöndum annat. enn þó hefi ek spurt, at úfriðr er kominn í elfina; ok veit ek eigi, hvárt it komiz í braut’. 'hverir eru þar komnir?’ segir hallvarðr. ‘bræðr tveir’ segir ölvir
‘heitir annarr vandill enn annarr karl — synir snæúlfs hins gamla ór gautlandi austan.’ hallvarðr segir gunnari, at ölvir hafði lagit til skipin. gunnarr varð glaðr við þat. þeir bjoggu ferð sína þaðan. ok er þeir váru búnir, gengu þeir fyrir ölvi ok þökkuðu hánum. enn hann bað þá vel fara ok varliga fyri þeim bræðrum.
30. Gunnarr hjelt út ór elfinni — ok váru þeir kolskeggr á einu skipi báðir, enn hallvarðr var á öðru skipi. þeir sjá nú skipin fyri sjer. þá mælti gunnarr ‘veru vjer at nökkuru við búnir, ef þeir leita á oss; enn eigum ekki við þá elligar.’ þeir gerðu svá ok bjogguz við á skipum sínum. hinir skildu í sundr skipin ok gerðu hlið í millum skipanna. gunnarr fór fram í milli skipanna. vandill þreif upp stafnljá ok kastaði á meðal skipanna ok í skipit gunnars ok dró þegar at sjer. ölvir hafði gefit gunnari sverð gott. gunnarr brá nú sverðinu — ok hafði hann eigi sett á sik hjálminn — hleypr þegar á saxit á skip vandils ok hjó þegar mann til bana. karl lagði at öðrum megin sínu skipi ok skaut spjóti um þvert skip gunnars — ok stefndi á hann miðjan. gunnarr sjer þetta ok sneriz svá skjótt, at eigi mátti auga á festa, ok tók hinni vinstri hendi spjótit ok skaut á skip til karls — ok hafði sá bana, er fyri varð. kolskeggr þreif upp akkeri ok kastar á skip karls, ok kom fleinninn í borðit ok gekk út í gegnum, ok fjell þar inn sær kolblár, ok hljópu menn allir af skeiðinni ok á önnur skipin. gunnarr hljóp nú aptr á sitt skip. þá kom at hallvarðr, ok tókz nú bardagi mikill. sá þeir nú, at formaðr var
öruggr; ok gerði hverr at slíkt er mátti. gunnarr gerði ýmist, at hann hjó eða skaut, ok hafði margr maðr bana fyrir hánum. kolskeggr fylgði hánum vel. karl hljóp á skip til vandils bróður síns, ok börðuz þeir þaðan báðir um daginn. kolskeggr tók hvíld um daginn á skipi gunnars, ok sjer gunnarr þat. hann kvað þá vísu
síðan tók kolskeggr justu eina af miði fulla ok drakk ok barðiz eptir þat. ok þar kom, at þeir bræðr hljópu upp á skip þeira vandils, ok gekk kolskeggr með öðru borði enn gunnarr með öðru. í móti gunnari gekk vandill ok hjó þegar til hans — ok kom í skjöldinn. gunnarr snaraði hart skjöldinn, er sverðit festi í, ok brotnaði sverðit undir hjöltunum. gunnarr hjó í móti, ok sýndiz hinum þrjú vera sverðin á lopti — ok sá hann eigi, hvar hann skyldi sjer helzt hlífa. gunnarr hjó undan hánum báða fætr. kolskeggr lagði karl spjóti í gegnum. eptir þat tóku þeir herfang mikit. þaðan hjeldu þeir suðr til danmerkr ok þaðan austr í smálönd ok börðuz jafnan ok höfðu ávallt sigr. ekki hjeldu þeir aptr at hausti. annat sumar hjeldu þeir til rafala ok mættu þar víkingum ok börðuz þegar ok fjengu sigr. síðan hjeldu þeir
austr til eysýslu ok lágu þar nakkvara hríð undir nesi einu. þeir sá mann einn ganga ofan af nesinu. gunnarr gekk á land upp at finna manninn, ok töluðuz þeir við. spurði gunnarr hann at namni, enn hann nemndiz tófi. gunnarr spurði, hvat hann vildi. ‘þik vil ek finna’ segir hann ‘herskip liggja hjer öðrum megin undir nesinu — ok mun ek segja þjer, hverir fyri ráða. þar ráða fyri bræðr tveir: heitir annarr hallgrímr enn annarr kolskeggr. þá veit ek mesta orrostumenn — ok þat með, at þeir hafa vápn svá góð, at eigi fær önnur slík. hallgrímr hefir atgeir þann er hann hefir látit seiða til, at hánum skal ekki vápn at bana verða nema hann. þat fylgir ok, at þegar veit, er víg er vegit með algeirinum; því at svá syngr í hánum áðr, at langt heyrir til. svá hefir hann náttúru mikla með sjer’. gunnarr kvað þá vísu
‘kolskeggr hefir sax. þat er hit bezta vápn. þeir hafa lið þriðjungi meira enn jer hafið. fje hafa þeir ok mikit ok hafa fólgit á landi — ok veit ek görla, hvar er. enn þeir hafa sent njósnarskip fyri nesit, ok vitu þeir allt til yðvar. þeir hafa nú ok viðbúning mikinn ok ætla þegar at yðr at leggja, er þeir eru búnir. er yðr nú
annat hvárt til: at leggja í braut þegar — ella búiz jer við sem skjótast. enn ef jer hafið sigr, þá skal ek fylgja þjer til fjárins alls.’ gunnarr gaf hánum fingrgull ok gekk síðan til manna sinna ok sagði þeim, at herskip lágu öðrum megin nessins ‘ok vitu þeir allt til vár. töku vjer nú vápn vár ok búumz við öllu vel ok skjótt; því at nú er til fjár at vinna’. síðan bjogguz þeir við. ok þá er þeir váru búnir, sjá þeir, at skipin fara at þeim. tekz nú orrosta með þeim, ok berjaz þeir lengi, ok verðr mannfall mikit. gunnarr vá margan mann. þeir hallgrímr hljópu á skip til gunnars. gunnarr sneri í mót hallgrími. hallgrímr lagði til hans með atgeirinum. slá ein var um þvert skipit, ok hljóp gunnarr aptr yfir öfugr. skjöldr gunnars var fyri framan slána, ok lagði hallgrímr í hann ok í gegnum ok svá í slána. gunnarr hjó á hönd hallgrími, ok lamðiz handleggrinn, enn sverðit beit ekki; fjell þá niðr atgeirrinn. gunnarr tók atgeirinn ok lagði í gegnum hallgrím ok kvað þá vísu
ok þat efndi gunnarr, at hann bar atgeirinn, meðan hann lifði. þeir börðuz namnar — ok var nær, hvárum vænna horfði. þá kom gunnarr at ok hjó
kolskegg banahögg. eptir þat beiddu víkingar sjer griða. gunnarr ljet þess kost. hann ljet þá kanna valinn ok taka fje þat, er dauðir menn höfðu átt. enn hann gaf hinum vápn sín ok klæði, er hann gaf grið, ok bað þá fara til fóstrjarða sinna. þeir hjeldu í braut, enn gunnarr tók fje allt þat er eptir var. tófi kom at gunnarr eptir bardagann ok bauð at fylgja hánum til fjár þess, er víkingar höfðu fólgit — kvað þat vera bæði meira ok betra, enn hitt, er þeir höfðu áðr fengit. gunnarr kveðz þat vilja. gekk hann á land með tófa. fór tófi fyri til skógar enn gunnarr eptir. þeir kvámu at þar sem viðr var borinn saman mikill. tófi segir, at þar var fjeit undir, ruddu þeir þá af viðinum ok fundu undir bæði gull ok silfr, klæði ok vápn góð. þeir bera fje þetta til skipa. gunnarr spurði tófa, hverju er hann vildi at hann launaði hánum. tófi svaraði ‘ek em danskr maðr at ætt — ok vilda ek, at þú flyttir mik til frænda minna.’ gunnarr spurði, hví hann væri í austrvegi. ‘ek var tekinn af víkingum’ segir tófi ‘ok var mjer skotit hjer á land í eysýslu, ok hefi ek hjer verit síðan.’
31. Gunnarr tók víð hánum ok mælti til kolskeggs ok hallvarðar ‘nú munu vjer halda til norðrlanda’. þeir ljetu vel yfir því ok báðu hann ráða. gunnarr siglir ór austrvegi með fje miklu. hann hafði tíu skip ok hjelt þeim til heiðabæjar í danmörk. haraldr konungr gormsson var þar á land upp. hánum var sagt til gunnars — ok þat með, at engi var hans maki á íslandi. ok sendi konungr menn sína til hans at bjóða hánum til sín. gunnarr fór þegar á konungs fund. konungr
tók við hánum vel ok setti hann hit næsta sjer. þar var gunnarr hálfan mánuð. konungr hafði þat at gamni, at hann ljet gunnar reyna ýmissar íþróttir við menn sína; ok váru þeir engir, at nje eina íþrótt hefði til jafns við hann. konungr mælti til gunnars ‘svá virðiz mjer, sem úvíða muni þinn jafningi fáz’. konungr bauð at fá gunnari kvánfang ok ríki mikit, ef hann vildi þar staðfestaz. gunnarr þakkaði konungi boð sitt ok mælti ‘fara vil ek fyrst til íslands at finna vini mína ok frændr’. ‘þá munt þú aldri aptr koma til vár’ segir konungr. ‘auðna mun því ráða, herra’ segir gunnarr. gunnarr gaf konungi langskip gott ok marga dýrgripi aðra, er hann hafði fengit í hernaði. konungr gaf hánum tignarklæði sín ok glófa gullfjallaða ok skarband — ok gullknútar á — ok hatt gerzkan. gunnarr fór norðr til hísingar. ölvir tók við hánum báðum höndum. hann færði ölvi skip sín ok kallar þat vera hans hlutskipti. ölvir tók við fjenu ok kvað gunnar vera dreng góðan ok bað hann vera þar nakkvara hríð. hallvarðr spurði gunnar, ef hann vildi finna hákon jarl. gunnarr sagði sjer þat vera nær skapi ‘því at nú em ek at nökkuru reyndr; enn þá var ek at engu, er þú batt þess næstum’. síðan bjoggu þeir ferð sína ok fóru norðr til þrándheims á fund hákonar jarls, ok tók hann vel við gunnari ok bauð hánum at vera með sjer um vetrinn. hann þá þat. gunnarr virðiz þar hverjum manni vel. at jólum gaf jarl hánum gullhring. gunnarr lagði hug á bergljótu frændkonu jarls; ok fannz þat opt á jarli, at hann myndi
hana hafa gipta hánum, ef gunnarr hefði nakkvat þess leitat.
32. Um várit spurði jarl gunnar, hvat hann vildi láta ráða sinna. hann kveðz vilja til íslands. jarlinn kvað vera illa ært í landi ‘ok mun vera lítil útsigling; enn þó skalt þú hafa mjöl ok við í skip þitt sem þú vill’. gunnarr þakkaði hánum ok bjó skip sitt snimmendis. hallvarðr fór út með þeim kolskeggi. þeir kvámu út snimma sumars ok tóku arnarbælisós, ok var þat fyrir alþingi. reið gunnarr þegar heim frá skipi enn fjekk menn til at ryðja skipit, ok fór kolskeggr með hánum. enn er þeir kvámu heim, urðu menn þeim fegnir. þeir váru blíðir við heimamenn sína, ok hafði ekki vaxit dramb þeira. gunnarr spurði, hvárt njáll væri heima. hánum var sagt, at hann var heima. ljet hann þá taka hest sinn ok reið til bergþórshváls ok kolskeggr með hánum. njáll varð feginn kvámu þeira ok bað, at þeir skyldi vera þar um nóttina. þeir gerðu svá, ok sagði gunnarr frá ferðum sínum. njáll sagði hann vera hinn mesta afreksmann ‘ok ert þú mjök reyndr — enn þó munt þú meir síðar; því at margr mun þik öfunda’. ‘við alla vilda ek gott eiga’ segir gunnarr, ‘mart mun til verða’ segir njáll ‘ok munt þú jafnan eiga hendr þínar at verja’. ‘undir því væri þá’ segir gunnarr ‘at ek hefða málaefni góð.’ ‘svá mun ok vera’ segir njáll ‘ef þú geldr eigi annarra at’. njáll spurði gunnar, hvárt hann mundi til þings ríða. gunnarr segir, at hann mundi ríða — ok spyrr, hvárt njáll mundi ríða. enn hann kveðz eigi ríða mundu ‘ok svá vilda ek at
þú gerðir’. gunnarr reið þá heim ok gaf njáli góðar gjafar ok þakkaði hánum fjárvarðveizluna. kolskeggr bróðir hans fýsti hann at ríða til þings ‘mun þar vaxa sæmð þín við; því at margr mun þar at þjer víkja’. ‘lítt hefi ek þat skap haft’ segir gunnarr ‘at hrósa mjer; enn gott þykki mjer at finna góða menn’. hallvarðr var ok þar kominn ok bauð at ríða til þings með þeim.
33. Gunnarr reið — ok þeir allir — til þings. enn er þeir kvámu á þing, þá váru þeir svá vel búnir, at engir váru þeir þar, at jafnvel væri búnir; ok fóru menn út ór hverri búð at undraz þá. gunnarr reið til búðar rangæinga ok var þar með frændum sínum, margr maðr fór at finna gunnar ok spyrja hann tíðenda. hann var við alla menn ljettr ok kátr ok sagði öllum slíkt er vildu. þat var einn dag, er gunnarr gekk frá lögbergi —. hann gekk fyri neðan mosfellingabúð. þá sá hann konur ganga í móti sjer — ok váru vel búnar. sú var í ferðarbroddi konan, er bezt var búin. enn er þau funduz, kvaddi hón þegar gunnar. hann tók vel kveðju hennar ok spurði, hvat kvenna hón væri. hón nemndiz hallgerðr ok kvaðz vera dóttir höskulds dalakollssonar. hón mælti til hans djarfliga ok bað hann segja sjer frá ferðum sínum. enn hann kvaðz ekki varna mundu henni máls. settuz þau þá niðr ok töluðu. hón var svá búin, at hón var í rauðum kyrtli — ok var á búningr mikill. hón hafði yfir sjer skarlatsskikkju — ok var búin hlöðum í skaut niðr. hárit tók ofan á bringu henni ok var bæði mikit ok fagrt. gunnarr var í tignarklæðum þeim, er har-*
*aldr konungr gormsson gaf hánum. hann hafði ok hringinn á hendi, hákonarnaut. þau töluðu lengi hátt. þar kom, er hann spurði, hvárt hón væri úgefin. hón sagði, at svá væri ‘ok er þat ekki margra at hætta á þat’ segir hón. ‘þykki þjer hvergi fullkosta?’ segir hann. ‘eigi er þat’ segir hón ‘enn mannvönd mun ek vera’. ‘hversu munt þú svara, ef ek bið þín?’ segir gunnarr. ‘þat mun þjer ekki í hug’ segir hón. ‘eigi er þat’ segir hann. ‘ef þjer er nakkvarr hugr á’ segir hón ‘þá finn þú föður minn’. síðan skildu þau talit. gunnarr gekk þegar til búðar dalamanna ok fann menn úti fyri búðinni ok spyrr, hvárt höskuldr væri í búð. enn þeir sögðu, at hann var víst þar. gekk þá gunnarr inn. höskuldr ok hrútr tóku vel við gunnari. hann settiz niðr í meðal þeira — ok fannz þat ekki í tali þeira, at þar hefði nökkur misþykkja í meðal verit. þar kom niðr ræða gunnars, at hann spurði, hversu þeir bræðr myndi því svara, ef hann bæði hallgerðar. ‘vel’ segir höskuldr ‘ef þjer er þat alhugat’. gunnarr segir sjer þat alvöru ‘enn svá skildu vjer næstum, at mörgum myndi þat þykka líkligt, at hjer myndi ekki samband verða’. ‘hversu lítz þjer hrútr frændi?’ segir höskuldr. hrútr svaraði ‘ekki þykki mjer þetta jafnræði’. ‘hvat finnr þú til þess?’ segir gunnarr. hrútr mælti ‘því mun ek svara þjer um þetta, er satt er: þú ert maðr vaskr ok vel at þjer, enn hón er blandin mjök. ok vil ek þik í engu svíkja’. ‘vel mun þjer fara’ segir gunnarr ‘enn þó mun ek þat fyri satt hafa, at jer virðið í fornan fjandskap, ef jer vilið eigi
gera mjer kostinn’. ‘eigi er þat’ segir hrútr ‘meir er hitt, at ek sje, at þú mátt nú ekki við gera. enn þó at vjer keyptim eigi, þá vildi vjer þó vera vinir þínir’. gunnarr mælti ‘ek hefi talat við hana, ok er þetta ekki fjarri hennar skapi’. hrútr mælti ‘veit ek, at svá mun vera, at ykkr er báðum girndaráð. hættið it ok mestu til, hversu ferr’. hrútr sagði gunnari úfregit allt um skapferði hallgerðar. ok þótti gunnari þat fyrst ærit mart, er áfátt var. enn þar kom um síðir, at saman fjell kaupmáli þeira. var þá sent eptir hallgerði, ok var þá um talat svá at hón var við. ljetu þeir nú enn sem fyrr, at hón festi sik sjálf. skyldi þetta boð vera at hlíðarenda, ok skyldi fara fyrst leyniliga; enn þó kom þar, er allir vissu. gunnarr reið heim af þingi ok reið þegar at finna njál ok sagði hánum kaupin. hann tók þungt á kaupum hans. gunnarr spurði, hvat hann fyndi til, at hánum þótti slíkt svá úráðligt. njáll svaraði ‘af henni mun standa allt hit illa, er hón kemr austr hingat’. ‘aldri skal hón spilla okkru vinfengi’ segir gunnarr. ‘þat mun þó svá nær leggja’ segir njáll ‘enn þó munt þú jafnan bæta fyrir henni’. gunnarr bauð njáli til boðs ok öllu því þaðan, sem hann vildi at færi. njáll hjet at fara. síðan reið gunnarr heim ok reið um hjeraðit at bjóða mönnum.
34. Þráinn hjet maðr. hann var sigfússson, sighvats-sonar hins rauða. hann bjó at grjóta í fljótshlíð. hann var frændi gunnars ok virðingamaðr mikill hann átti þórhildi skáldkonu. hón var orðgífr mikit ok fór með flimtan. þráinn
unni henni lítit. hánum var boðit til boðsins til hlíðarenda; ok skyldi kona hans ganga um beina ok bergþóra skarphjeðinsdóttir, kona njáls. ketill hjet annarr sigfúss son. hann bjó í mörk fyrir austan markarfljót. hann átti þórgerði njálsdóttur. þórkell hjet hinn þriði sigfússson, fjórði mörðr, fimmti lambi, sjetti sigmundr, sjaundi sigurðr. þessir váru allir frændr gunnars ok váru kappar miklir. þeim hafði gunnarr boðit öllum til boðsins. gunnarr hafði ok boðit valgarði hinum grá ok úlfi örgoða ok sonum þeira rúnólfi ok merði. þeir höskuldr ok hrútr kvámu til boðsins fjölmennir. þar váru synir höskulds, þórleikr ok óláfr. þar var brúðrin í för með þeim ok þórgerðr dóttir hennar, ok var hón kvenna fríðust. hón var þá fjórtán vetra gömul. mart var með henni annarra kvenna. þar var ok þórhalla, dóttir ásgríms elliðagrímssonar, ok dætr njáls tvær, þórgerðr ok helga. gunnarr hafði marga fyri boðsmenn — ok skipaði hann svá sínum mönnum: hann sat á miðjan bekk, enn innar frá þráinn sigfússson, þá úlfr örgoði, þá valgarðr hinn grái, þá mörðr ok rúnólfr, þá sigfússsynir. lambi sat innstr. hit næsta gunnari útar frá sat njáll, þá skarphjeðinn, þá helgi, þá grímr, þá höskuldr, þá hafr hinn spaki, þá ingjaldr frá keldum, þá synir þóris austan ór holti. þórir vildi sitja ýztr virðingamanna; því at þá þótti hverjum gott þar sem sat. höskuldr sat á miðjan bekk enn synir hans innar frá hánum. hrútr sat útar frá höskuldi. enn þá er eigi frá sagt, hversu öðrum var skipat. brúðr sat á miðjum palli enn til annarrar handar henni þórgerðr dóttir
hennar. á aðra hönd sat þórhalla dóttir ásgríms elliðagrímssonar. þórhildr gengr um beina, ok báru þær bergþóra mat á borð. þráinn sigfússson var starsýnn á þórgerði glúmsdóttur. þetta sjer kona hans þórhildr. hón reiðiz ok kveðr til hans kviðling
‘þráinn’ segir hón. hann steig þegar fram yfir borðit ok nemndi sjer vátta ok sagði skilit við þórhildi ‘vil ek eigi hafa flimtan hennar nje fáryrði yfir mjer’. ok svá var hann kappsamr of þetta, at hann vildi eigi vera at veizlunni, nema hón væri í braut rekin. ok þat varð, at hón fór í braut. ok nú sátu menn hverr í sínu rúmi ok drukku ok váru kátir. þá tók þráinn til orða ‘ekki mun ek gera at launtali þat sem mjer býr í skapi: þess vil ek spyrja þik, höskuldr dalakollsson — vill þú gipta mjer þórgerði frændkonu þína?’ ‘eigi veit ek þat’ sagði höskuldr ‘mjer þykki þú lítt hafa við þessa skilit, er þú hefir áðr átt; eða hverr maðr er hann, gunnarr?’ hann svarar ‘eigi vil ek frá segja — því at mjer er maðrinn skyldr — ok seg þú frá, njáll. því munu allir trúa’. njáll mælti ‘þat er frá manni at segja, at maðr er vel auðigr at fje ok görr at sjer um allt ok hit mesta mikilmenni; ok meguð jer fyri því gera hánum kostinn’. þá mælti höskuldr ‘hvat sýniz þjer ráð, hrútr frændi?’ hrútr svaraði ‘gera mátt þú fyri því kostinn, at þetta er henni jafnræði’. þá tala þeir um kaupin ok verða á allt sáttir. stendr þá gunnarr upp ok þráinn ok ganga at pallinum.
spurði gunnarr þær mæðgur, hvárt þær vildi játa þessum kaupum. þær kváðuz eigi bregða mundu. fastnaði hallgerðr þórgerði dóttur sína. þá var skipat konum í annat sinn. sat þá þórhalla meðal brúða. ferr nú boðit vel fram. ok er lokit var, ríða þeir höskuldr vestr enn rangæingar til sinna heimila. gunnarr gaf mörgum góðar gjafar, ok virðiz þat vel. hallgerðr tók við búráðum ok var fengsöm ok atkvæðamikil. þórgerðr tók við búráðum at grjótá ok var góð húsfreyja.
35. Þat var siðvenja þeira gunnars ok njáls, at sinn vetr þá hvárr þeira heimboð at öðrum ok vetrgrið fyri vináttu sakir. nú átti gunnarr at þiggja vetrgrið at njáli, ok fóru þau hallgerðr til bergþórshváls. þá váru þau helgi eigi heima. njáll tók vel við þeim gunnari. ok þá er þau höfðu þar verit nakkvara hríð, kom helgi heim ok þórhalla kona hans. þá gekk bergþóra at pallinum ok þórhalla með henni, ok mælti bergþóra til hallgerðar ‘þú skalt þoka fyri konu þessi’. hón svarar ‘hvergi mun ek þoka; því at engi hornkerling vil ek vera.’ ‘ek skal hjer ráða’ sagði bergþóra. síðan settiz þórhalla niðr. berpþóra gekk at borðinu með handlaugar. hallgerðr tók höndina bergþóru ok mælti ‘ekki er þó kosta munr með ykkr njáli: þú hefir kartnagl á hverjum fingri, enn hann er skegglauss’. ‘satt er þat’ sagði bergþóra ‘enn hvártki okkart gefr þat öðru at sök: enn eigi var skegglauss þórvaldr búandi þinn, ok rjett þú þó hánum bana’. ‘fyri lítit kemr mjer’ segir hallgerðr ‘at eiga þann mann, er vaskastr er á íslandi, ef þú hefnir eigi þessa, gunnarr’. hann spratt upp ok steig fram
yfir borðit ok mælti ‘heim mun ek fara — ok er þat makligast, at þú sennir við heimamenn þína enn eigi í annarra manna hýbýlum. enda á ek njáli marga sæmð at launa, ok mun ek ekki vera eggjanarfífl þitt’. síðan fóru þau heim. ‘mun þú þat bergþóra’ sagði hallgerðr ‘at vit skulum eigi skildar’. bergþóra sagði, at ekki skyldi hennar hlutr batna við þat. gunnarr lagði ekki til ok fór heim til hlíðarenda ok var heima allan þann vetr í gegnum. líðr nú á sumarit ok allt til þings framan.
36. Gunnarr ríðr til þings, enn áðr hann reið heiman, mælti hann til hallgerðar ‘ver þú dæl, meðan ek em heiman, ok sýn af þjer enga fárskapi þar sem við vini mina er um at eiga’. ‘tröll hafi þína vini’ segir hón. gunnarr ríðr til þings ok sá, at eigi var gott orðum við hana at koma. njáll reið til þings ok synir hans allir. nú er frá því at segja, hvat heima er tíðenda. þeir áttu skóg saman njáll ok gunnarr í rauðaskriðum. þeir höfðu eigi skipt skóginum, enn hvárr var vanr at höggva sem þurfti, ok taldi hvárrgi á annan of þat. kolr hjet verkstjóri hallgerðar. hann hafði verit með henni lengi ok var hit mesta illmenni. svartr hjet maðr. hann var húskarl njáls ok bergþóru, ok líkaði þeim við hann vel. bergþóra mælti við hann, at hann skyldi fara í rauðaskriður ok höggva skóg ‘enn ek mun fá til menn at draga heim viðinn’. hann kveðz vinna mundu þat er hón legði fyrir hann. hann fór upp í rauðaskriður. tekr hann þar ok höggr skóg ok skyldi þar at vera viku. snauðir menn kvámu til hlíðarenda austan frá markarfljóti ok sögðu, at svartr
hafði verit í rauðaskriðum ok höggvit skóg ok gört mikit at. ‘svá mun bergþóra til ætla’ segir hallgerðr ‘at ræna mik mörgu; enn því skal ek ráða, at hann höggvi eigi optar’. rannveig heyrði, móðir gunnars, ok mælti ‘þó hafa húsfreyjur þótt góðar austr hjer, at ekki hafi staðit í mannráðum’. nú leið af nóttin. ok of morgininn kom hallgerðr at máli við kol ok mælti ‘verk hefi ek þjer hugat’ ok fjekk hánum öxi ‘far þú í rauðaskriður. þar munt þú finna svart’. ‘hvat skal ek hánum?’ segir hann. ‘spyrr þú at því’ segir hón ‘þar sem þú ert hit mesta illmenni? drepa skalt þú hann’ segir hón. ‘gört mun ek þat geta’ segir hann ‘enn þat er þó líkast, at ek gefa mik við’. ‘vex þjer hvetvetna í augu’ segir hón ‘ok ferr þjer illa, þar sem ek hefi mælt eptir þjer hvern hlut. mun ek fá til annan mann at gera þetta, ef þú þorir eigi’. hann tók öxina ok var reiðr mjök ok tekr hest, er gunnarr átti, ok ríðr þar til er hann kemr austr at markarfljóti. hann steig þar af baki ok beið í skóginum þar til er þeir höfðu borit ofan viðinn ok svartr var einn eptir. hleypr kolr þá at hánum ok mælti ‘fleiri munu kunna at höggva stórt enn þú einn’ ok setti öxina í höfuð hánum ok hjó hann banahöggvi ok ríðr heim síðan ok segir hallgerði vígit. ‘njót heill handa’ segir hón ‘ok skal ek þik svá varðveita, at þik skal ekki saka’. ‘vera má þat’ segir hann ‘enn hinn veg dreymði mik þó áðr enn ek vá vígit’. nú koma þeir upp í skóginn ok finna svart veginn ok flytja hann heim. hallgerðr sendi mann til þings at segja gunnari vígit. gunnarr hallmælti hall-*
*gerði ekki um fyri sendimanninum — ok vissu menn eigi, hvárt hánum þótti vel eða illa. lítlu síðar stóð hann upp ok bað menn sína ganga með sjer. þeir gerðu svá — ok fóru til búðar njáls. gunnarr sendi mann eptir njáli ok bað hann út koma. njáll gekk út þegar, ok gengu þeir gunnarr á tal. gunnarr mælti ‘víg hefi ek at segja þjer — ok hefir valdit hallgerðr kona mín, enn vegit hefir kolr verkstjóri minn, enn fyrir hefir orðit svartr húskarl þinn’. njáll þagði, meðan gunnarr sagði söguna. þá mælti njáll ‘þurfa munt þú at láta hana eigi öllu fram koma’. gunnarr mælti ‘sjálfr skalt þú dæma’. njáll mælti ‘erfitt mun þjer verða at bæta öll slys hallgerðar; ok mun annars staðar meira slóða draga enn hjer, er vit eigum hlut at; ok mun hjer þó mikit á vanta at vel sje; ok munu vit þess þurfa at muna þat, er vit höfum lengi vel við mælz; ok væntir mik, at þjer fari vel; enn þó munt þú verða mjök at þreyttr’. njáll tók sjálfdæmi af gunnari ok mælti ‘ekki mun ek halda máli þessu til kapps: þú skalt gjalda tólf aura silfrs; enn þat vil ek til skilja, þó at nakkvat komi þat ór várum garði, er jer eigið um at gera, at jer stillið eigi verr gerðinni’. gunnarr sagði þat makligt vera. gunnarr greiddi af hendi fjeit vel ok reið heim síðan. njáll kom heim af þingi ok synir hans. bergþóra sá fjeit ok mælti ‘vel er þessu í hóf stillt; enn jafnmikit fje skal koma fyri kol, er stundir líða’. gunnarr kom heim af þingi ok taldi á hallgerði. hón kallaði betri menn úbætta liggja margstaðar. gunnarr kvað hana ráða mundu tiltekjum sínum 'enn ek skal raða, hversu
‘málin lúkaz’. hallgerðr hældiz jafnan um víg svarts, enn bergþóru líkaði þat illa. njáll fór upp í þórólfsfell ok synir hans at skipa þar til bús. enn þann sama dag varð sá atburðr, er bergþóra var úti, at hón sjer mann ríða at garði svörtum hesti. hón nam staðar ok gekk eigi inn. hón kenndi eigi